همان حرفی که حاجی و دیگران گفته‌اند که اساسآ علم از مقوله کیف نیست، آن حرفی که شما در باب اتحاد عاقل و معقول می‌گویید و اصلا قائل نیستید که وجود تعقلات وجود کیفی باشد، بلکه می‌گویید وجود اینها وجود جوهری است و نفس است که به جوهر خودش تکامل پیدا می‌کند. ولی این، حرفی است که شما می‌گویید و نقض بر شیخ نمی‌شود. یک وقت شما می‌خواهید بر شیخ روی مبنای او نقض کنید. روی مبنای شیخ و حتی مبنای شما در باب وجود ذهنی[١] و به عبارت دیگر بنا بر آنچه که خود شما در باب وجود ذهنی ولو مماشاتآ گفته‌اید و بنا بر آنچه که شیخ گفته است این نقض بر شیخ وارد نیست، اما این که بنا بر مسلک دیگر این نقض وارد است، بدیهی است که شیخ به آن مسلک قائل نبوده، شیخ اصلا به اتحاد عاقل و معقول قائل نیست. پس این ایراد شما چه ایرادی است؟!

سخن شیخ درباره طبیعی بودن اوضاع فلک و نقض مرحوم آخوند

بعد شیخ مطلب دیگری گفته است که فلک در حرکت خودش دائمآ از وضعی به وضعی خارج می‌شود، چون آنآ فآنآ تغییر وضع می‌دهد. تمام این وضعها و أین‌ها[٢] برای فلک طبیعی است. فرض کنید یک وضع فلک این است که در حالی است که خورشید در نصف النهار سمنان قرار گرفته است. حالت دیگرش این است که در نصف النهار قم قرار می‌گیرد، حالت دیگرش این است که در نصف النهار قزوین قرار می‌گیرد. کدام یک از این وضعهای مختلف برایش طبیعی است کدام یک غیر طبیعی و به منزله قسری؟ چون از وضعی به وضع دیگر خارج می‌شود، شیخ می‌گوید تمام اینها وضع طبیعی است. مرحوم آخوند اینجا می‌گوید امکان ندارد که وضعهای مختلف برای یک طبیعت ثابت لایتغیر همه طبیعی باشد مگر اینکه خود طبیعت متغیر باشد که طبیعت در هر مرتبه‌ای از خودش یک وضع داشته باشد و آن وضع برایش طبیعی باشد و الّا وضعهای مختلف برای طبیعت ثابت امکان ندارد همه طبیعی باشد؛ باید یکی را طبیعی بگیریم باقی را غیر طبیعی، و آن

[١] . مبنايی كه حاجی به آن ايراد گرفته ولی همه به حاجی ايراد گرفته‌اند كه بنای مرحوم آخوند در آنجابر مماشات بوده (و راست است) چون آنقدر ضد آن حرف زده كه معلوم است آنجا مماشاتآ گفتهاست.

[٢] . گو اينكه تعبير «أين‌ها» به قول حاجی درست نيست چون اينجا يك أين بيشتر نيست. خود شيخ همقائل است كه در باب فلك حركت أينی نيست، حركت وضعی است.