درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦١ - ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری
آخوند میگوید زمان از حرکت وضعی فلک انتزاع میشود بر مبنای قدماست نه بر مبنای خود ایشان. تا اینجا ما «اقدمیت» حرکت وضعی بر سایر حرکات را بیان کردیم.
ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری
اما اینکه چرا حرکت وضعی فلک «ادوم» از سایر حرکات عرضی است کاملًا روشن است. هیچ حرکت کمّی الی الابد ادامه پیدا نمیکند یعنی هر شیئی که حرکت کمّی دارد بالاخره متوقف میشود و به عبارت دیگر همه حرکات کمّی، اول و آخر دارند.
همچنین هیچ حرکت کیفی یا مکانی الی الابد ادامه پیدا نمیکند. تنها حرکتی که امکان دارد الی الابد ادامه پیدا کند حرکت وضعی یعنی حرکتی است که یک شیء حول یک محور انجام میدهد. قدما معتقد بودند حرکت فلک چنین حرکتی است که از ازل شروع شده و تا ابد هم ادامه دارد. «از ازل شروع شده» تعبیر لفظی است و مراد از آن حرکتی است که لااول له و لاآخر له. پس تنها حرکتی که ادوم همه حرکات عرضی است حرکت وضعی است.
اما اینکه این حرکت «اتم» از سایر حرکات است باز واضح است. ناتمام بودن یا نقصان حرکت در جایی است که شیء امکان حرکتی را داشته باشد ولی حرکت آن به علت مانعی متوقف شود. حرکتی که همیشه ادامه دارد هیچ وقت نقصان پیدا نمیکند و بنابراین حرکت فلک اتمّ حرکات عرضی هم هست.
اتم بودن حرکت وضعی مستدیره که مقصود از آن حرکت وضعی فلک است دلیل دیگری هم دارد. قدما در مورد فلک به خصوصیت دیگری هم قائل بودند و آن این است که فلک را دارای نفس میدانستند و معتقد بودند که محرک فلک یک شوق است و نفس فلکی یک محرک عقلی دارد. بنابراین غایت حرکت فلکی را یک غایت عقلانی میدانستند. این هم دلیل دومی است بر اینکه حرکت وضعی اتمّ از سایر حرکات است زیرا حرکات أینی، کیفی و کمّی هیچ کدام غایت عقلانی ندارند.
اشرفیت چطور؟ اتمّیت که ثابت شود اشرفیت هم ثابت شده است. این خلاصه این فصل بود و همچنان که در ابتدا گفتیم فصل مهمی نیست.