درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٩ - برهان چهارم بر حرکت جوهری

قبول کنیم که در جواهر عالم هم تغییر پیدا میشود- که امری محسوس و غیرقابل خدشه است- این تغییر مساوی است با خروج شیء از قوه به فعلیت، و خروج شیء از قوه به فعلیت جز به نحو حرکت و تدریج امکان ندارد.

این برهان چهارم که در جلسه بعد بیشتر توضیح داده خواهد شد دیگر به رابطه میان جوهر و عرض مربوط نیست و به تعبیر دیگر ماده برهان از رابطه میان جوهر و عرض گرفته نشده است. اگر عرضی هم در دنیا وجود نداشته باشد این برهان تمام است، چون- همچنان که گفتیم- جوهر به هر حال در دنیا وجود دارد. مثلًا همان شیرینی یا رنگ، یا جوهرند و یا قائم به جوهرند. در وجود عرض میشود شک کرد ولی در وجود جوهر نمیشود شک کرد. بنابراین در اینکه جوهر در عالم هست تردیدی نیست.

باز در برخی براهین دیگر مانند برهانی که مرحوم آخوند در الهیات اسفار دارد و از راه زمان وارد میشود ماده برهان از جوهر و عرض گرفته نشده است. میگوید شیء نمیتواند زمانی باشد مگر از طریق حرکت. جواهر زمان دارند و به دلیل اینکه زمان دارند حرکت دارند. آیا هرچه حرکت نداشته باشد زمان ندارد و به دلیل اینکه جواهر زمان دارند حتماً حرکت دارند؟ این برهان را هم در جلسه بعد بررسی میکنیم.