این بیان، بیان درست و تمامی است، ولی همانطور که عرض کردم از خود حرفهای مرحوم آخوند درگذشته همین مطلب را میتوان استنباط کرد و اتکای آقای طباطبایی هم به همان حرفهای خود مرحوم آخوند است [١]. حال این مطلب را که چرا مرحوم آخوند این تلاشها را میکند اندکی بعد توضیح میدهیم [٢].

احتجاج مرحوم آخوند با قائلین به کون و فساد

بنای کلام مرحوم آخوند در اینجا بر این است که بله، ما حرف شما را قبول داریم که هر حرکتی حتی حرکت در جوهر نیازمند به موضوعی است که غیر از «ما فیه الحرکه» بوده و باقی و مستمر هم باشد. در اینجا باید بگوییم مرحوم آخوند این مطلب را که شیخ و امثال او قبول دارند بر سبیل جدل قبول کرده است ولی چون خودش هم غالباً این را قبول کرده [نامی از جدل نمیبرد.] ایشان میگوید شما که قائل به کون و فساد هستید و همچنین در باب برهان فصل و وصل به نوعی موضوع باقی مستمر قائل هستید. چرا در اینجا آن حرف را نمیگویید؟.

امثال شیخ که قائل به حرکت در جوهر نیستند و قائل به کون و فساد هستند میگویند هر تغییر جوهری که در طبیعت پیدا میشود به معنی این است که یک صورت جوهری زایل و فاسد میشود و یک صورت جوهری جدید کائن میشود.

مثلًا موجودی که مراحل جمادی، نباتی، حیوانی و انسانی را طی میکند وقتی میخواهد به مرحله نباتی برسد آن صورت جمادی فاسد میشود و صورت نباتی حاصل میشود و باز صور نباتی که ممکن است متعدد باشند یکی فاسد شده و دیگری کائن میشود.

[١]. آن مطلبی که روح همه حرفهای آقای طباطبایی در باب قوه و فعل است و از همه بیشتر روی آن تکیه کردهاند و در اثبات حرکت جوهری فقط روی آن تکیه میکنند همین است که اگر بگوییم که در جوهر تغییری پیدا نمیشود، خلاف ضرورت است. حال که در جوهر تغییری پیدا میشود، رفتن صورتی و آمدن صورتی جز به این نحو که صورت متدرج الوجود باشد فرض ندارد. خود مرحوم آخوند هم در بعضی کلماتش که ظاهراً در باب حرکت در جوهر نیست (ایشان دلایل حرکت در جوهر را بهطور متفرق در جاهای مختلف بیان کرده است) بر همین نکته تأکید میکند.[٢]. [این مطلب تحت عنوان «روش مرحوم آخوند در بیان مسائل فلسفی» در همین جلسه آمده است.]