توضيح آن كه: در طول اين مدّت، افراد مشخصى (كه ذكرشان خواهد آمد)، به عنوان «نايب خاص» با حضرت در تماس بودند و شيعيان مى توانستند بهوسيله آنان مسائل و مشكلات خويش را به عرض امام برسانند و توسط آنان پاسخ دريافت دارند و حتى گاه به ديدار امام نائل شوند. از اين رو مى توان گفت در اين مدّت، امام; هم غايب بود و هم نبود.

اين دوره را، مى توان دوران آماده سازى شيعيان براى غيبت كبرى دانست كه طى آن، ارتباط شيعيان با امام، حتى در همين حد نيز قطع شد و مسلمانان موظف شدند در امور خود به نايبان عام آن حضرت، يعنى فقهاى واجد شرائط و آشنايان به احكام اسلام، رجوع كنند.

اگر غيبت كبرى يك باره و ناگهان رخ مى داد، ممكن بود موجب انحراف افكار شود و ذهن ها آماده پذيرش آن نباشد، اما گذشته از زمينه سازى هاى مدبّرانه امامان پيشين، در طول غيبت صغرى، به تدريج ذهن ها آماده شد و بعد، مرحله غيبت كامل آغاز گرديد. همچنين امكان ارتباط نايبان خاص با امام در دوران غيبت صغرى و نيز شرفيابى برخى از شيعيان به محضر آن حضرت در اين دوره، مسئله ولادت و حيات آن حضرت را بيش تر تثبيت كرد.[١]

با سپرى شدن دوره غيبت صغرى، غيبت كبرى و درازمدّت امام آغاز گرديد كه تا كنون نيز ادامه دارد و پس از اين نيز تا زمانى كه خداوند اذن ظهور و قيام به

[١] صدر، سيد صدرالدين، المهدى، ص١٨٣; پيشواى دوازدهم، امام زمان، ص٣٨.