احساس نمى كرد و نه تنها به آينده خود مطمئن نبود، بلكه برعكس، اين نكته را مسلم مى پنداشت كه عباسيان به خلافت و حكومت او تن در نخواهند داد، از اين رو خود را فاقد هرگونه پايگاهى كه بـدان تكيه كـند مى ديـد، به همـين دليل آستين همت بالا زد و براى آينده به برنامه ريزى پرداخت. مأمون خطوط آينده خود را از لحظه اى تعيين كرد كه به موقعيت خود پى برد و دانست كه برادرش امين از مزايايى برخوردار است كه دست وى از آن ها كوتاه است.

او از اشتباه هاى امين نيز پند آموخت: مثلاً «فضل» با مشاهده امين كه خود را به لهو و لعب سر گرم ساخته بود، به مأمون مى گفت كه تو پارسايى و ديندارى و رفتار نيكو از خود بروز بده. مأمون نيز همين گونه مى كرد، هربار كه امين كارى را با سستى آغاز مى كرد، مأمون همان را با جديت در پيش مى گرفت.

در هرحال مأمون در علوم و فنون مختلف تبحر يافت و بر امثال خويش، وحتى برتمام عباسيان، برترى يافت.

برخى مى گفتند: در ميان عباسيان كسى دانشمندتر از مأمون نبود.

«ابن نديم» درباره اش چنين گفته است: «آگاه تر از همه خلفا نسبت به فقه و كلام بـود». از حضـرت على(عليه السلام) نيز نقـل شـده كه روزى درباره بنى عباس سخن مى گفت، تا بدينجا رسيدكه فرمود: « هفتمين آن ها، از همه شان دانشمندتر خواهد بود».

سيوطى، ابن تغرى بردى،و ابن شاكر كتبى نيز مأمون را چنين ستوده اند:

به لحاظ دورانديشى، اراده، بردبارى، دانش، زيركى، هيبت، شجاعت، سيادت و فتوت، «بهترين مرد بنى عباس بود، هرچند همه اين صفات را اعتقادش به مخلوق بودن قرآن لكه دار كرده بود».

پدر مأمون نيز خود به برترى وى بر برادرش امين شهادت داده و گفته بود: «...تصميم گرفته ام ولايتعهد را تصحيح كنم و به دست كسى بسپارم كه رفتارش را بيش تر مى پسندم، خط مشيش را مى ستايم، به حسن سياستش اطمينان دارم و از