بزرگان و زمام داران جهان، هنگامى كه اوضاع و شرايط را برخلاف هدف ها و نظريات خود مى يابند، همواره سعى مى كنند در موارد دوراهى، جانبى را بگيرند كه زيان كمترى در بر داشته باشد، و اين يك اصل اساسى در محاسبات سياسى و اجتماعى است.

امام مجتبى(عليه السلام) نيز بر اساس همين رويه معقول مى كوشيد هدف هاى عالى خود را تا آن جا كه مقدور است، به طور نسبى تأمين نمايد. از اين رو هنگامى كه ناگزير شد با معاويه كنار آيد، طبق ماده اول با اين شرط حكومت را به وى واگذار كرد كه در اداره امور جامعه اسلامى تنها بر اساس قوانين قرآن و روش پيامبر(صلى الله عليه وآله)رفتار نمايد. بديهى است نظر امام تنها رسيدن به قدرت و تشكيل حكومت اسلامى نبود، بلكه هدف اصلى، صيانت و نگه دارى قوانين اسلام در اجتماع و رهبرى جامعه بر اساس اين قوانين بود و اگر اين روش بهوسيله معاويه اجـرا مى شد، باز تا حـدودى هـدف اصلى تأمين شده بود.

به علاوه، طبـق مـاده دوم، پـس از مـرگ معـاويـه، حـسن بـن علـى(عليه السلام)

[١] اين پيشگويى با اندكى اختلاف در الفاظ، در كتب و مآخذ ياد شده در زير، از آن حضرت نقل شده است:
تذكرة الخواص، ص ١٩٤ ; اسدالغابة، ج٢، ص ١٢ ; نورالأبصار، ص ١٢١; الفصول المهمة، ابن صباغ مالكى، ص١٥٨; الإصابة، ج١، ص٣٣٠ ; كشف الغمّة، ترجمه فارسى، ج٢، ص ٩٨ ; تهذيب التهذيب، ج٢، ص ٢٩٨; الصواعق المحرقة، ص ٨٢ ; البداية و النهاية، ج ٨، ص ٣٦ ; الإستيعاب، (درحاشيه الإصابة)، ج١، ص ٣٦٩ ; حِلْيَة الأولياء، ج ٢، ص ٣٥ ; اسعاف الراغبين (در حاشيه نور الأبصار) مسند احمد حنبل، ج ٥، ص ٣٨و ٤٤ ; عمـدة الطالـب، ص ٦٥ ; الطبـقات الكبرى، عبدالوهاب شعرانى، ج ١، ص٢٦ ; انساب الأشراف، ج٣، ص٤٢.