خاطر دستيابى به متاع دنيا حكم خدا را تحريف مى كردند; و ديگرى جريان اصيل و امين كه هيچ مصلحتى را بر مصلحت تبيين درست احكام الهى، مقدم نمى داشت و قهراً در هر قدم، روياروى دستگاه حكومت و فقاهت مزدورش قرار مى گرفت، و از اين رو، در غالب اوقات شكل قاچاق و غيررسمى داشت.

مفهوم متعرضانه مكتب امام

بـا تـوجـه بـه آن چـه گفتيـم، بـه وضـوح مى تـوان دانست كـه «فقـه جعفـرى» در بـرابـر فقـه فقيهـان رسمـى روزگار امـام صادق(عليه السلام) تنهـا تجلّـى بخش يك اختـلاف عقيـده دينـى سـاده نبـود، بلكه در عيـن حـال دو مضمون متعرضانه را نيز با خود حمل مى كرد:

نخستين و مهم ترين آن دو، اثبات بى نصيبى دستگاه حكومت از آگاهى هاى لازم دينى و ناتوانى آن از اداره امور فكرى مردم يعنى در واقع، عدم صلاحيتش براى تصدى مقام «خلافت»ـ بود.

و ديگـرى، مشـخص ساختن موارد تحريف دين در فقه رسمى كه ناشى از مصلحت انديشى هاى غيراسلامى فقيهان وابسته در بيان احكام فقهى و ملاحظه كارى آنان در برابر تحكم و خواست قدرت هاى حاكم بود. امام صادق(عليه السلام) با گستردن بساط علمى و بيان فقه و معارف اسلامى و تفسير قرآن به شيوه اى غير از شيوه عالمان وابسته به حكومت، عملاً به معارضه با آن دستگاه برخاسته بود. آن حضرت بدينوسيله تمام تشكيلات مذهبى و فقاهت رسمى را كه يك ضلع مهم حكومت خلفا به شمار مى آمد، تخطئه مى كرد و دستگاه حكومت را از وجهه مذهبى اش تهى مى ساخت.

نمونه اى از شاگردان مكتب امام صادق(عليه السلام) …

در مذاكرات و آموزش هاى امـام بـه ياران و نزديكانـش، بهره گيرى از عامـل «بى نصيبى خلفا از دانش دين» به عنوان دليلى بر اين كه از نظر اسلام، آنان را حق حكومت كردن نيست، بهوضوح مشاهده مى شود; يعنى اين كه امام همان مضمون متعرضانه اى را كه درس فقه و قرآن او دارا بوده، صريحاً نيز در ميان