آنان كه حسن (عليه السلام) را به عافيت انديشى متهم كرده اند، و آنان هم كه تحت تأثير شور و احساس، آرزو كرده اند كه «اى كاش او نيز شهادت را برمى گزيد و از ساباط (نام مكان صلح، نام روز صلح، همان صلح انقلابى و تاريخ ساز حسن(عليه السلام)، و بـه عبارتى ديگـر: روز عاشـوراى حـسن (عليه السلام)) عاشـوراى ديگـر، و از كوفـه، كربلاى ديگر مى ساخت، هر دو در اشتباهند.

گزينش مؤثرترين شيوه مبارزه

چه بسا تحمل شهادت براى حسن آسان تر بود، اما او نيز مانند ساير امامان بايد تنها بـه فكر نجـات اسلام و مسلمين، و برگزيدن مؤثرترين شيوه و مشى مبارزه، مى بود. با كمى تفحص مى يابيم كه در دوران حسن هيچ روش ديگرى جز صلح، آن هم بـه هـدفِ مانـدن براى پر پيام تر رفتن، و زنده بودن براى بهتر مردن، به كار نمى آمد. اگر حسن در آن تنهايـى و بـى ياورى، ماننـد برادر قيام مسلحانه مى كرد و شهيد مى شد، امامت تداوم نمى يافت.

شايد اگر او هم مانند برادر حتى هفتاد و دو يار صديق و جانباز مى داشت، بـه آن خروش دسـت مى زد، اما وقتى دشمن آن گونه اطراف او را از يـاور تهى مى كند كه حتى همسرش را براى مسموم كردنش، تحت فرمان مى گيرد و امراى سپاهش را براى «كت بسته» تحويل دادن او به معاويه، به معامله وا مى دارد، و در نهايت، فرمانده سپاهى را كه براى قيام بايد از او كمك بگيرد، برضدّش به طغيان مى كشاند، چه راهى جز صلح پيش پايش مى ماند؟

تنها كسى كه مى توانست به آن اعتماد كند، همان حسينى بود كه فرداى پرپيام عاشورا، منتظرش نشسته بود. بى انصافى است اگر اذعان نكنيم كه شهادت كربلا پيش از آن كه حسينى باشد، حسنى است و چهره حسن را در روزى كه در صحنه فداكارى با نقشى از يك قهرمان نستوه و پايدار، و در چهره مظلومانه شخص از پا ننشسته مغلوب، صلح تحميلى را، تحمل مى كند، با بيدارى ننگريم.