بنابراين، كار امام حسن(عليه السلام) با «قيام» و اعلان جنگ و تهيه لشگر آغاز شد و سپس با درك عميق اوضاع و شرايط جامعه اسلامى و رعايت مصالح روز، منجر به صلح مشروط گرديد.[١]

ذيلاً نظر خوانندگان را به توضيحات بيش ترى در اين زمينه جلب مى كنيم:

مردم پيمان شكن

همان طور كه قبلاً گفته شد، مردم عراق و كوفه يكدل و يكجهت نبودند، بلكه مردمى مُتَلَوِّن و بىوفا و غير قابل اعتماد بودند كه هـر روز زير پرچمى گرد مى آمدند و همواره تابع وضع موجود و قدرت روز بودند و به اصطلاح نان را به نرخ روز مى خوردند. براساس همين روحيه بود كه هم زمان با بحران آرايش سپاه و بسيج نيروهاى طرفين، عده اى از رؤساى قبائل و افراد وابسته به خاندان هاى بزرگ كوفه، به امام خيانت كرده و به معاويه نامه ها نوشتند و تأييد و حمايت خود را از حكومت وى ابراز نمودند و مخفيانه او را براى حركت به سوى عراق تشويق كردند و تضمين نمودند كه به محض نزديك شدن وى، امام حسن(عليه السلام) را تسليم او نمايند يا ترور كنند.

معاويه نيز عين نامه ها را براى امام مجتبى(عليه السلام) فرستاد و پيغام داد كه چگونه با اتّكا به چنين افرادى حاضر به جنگ با وى شده است؟[٢]

[١] به همين جهت است كه چند تن از مورخان قديم اسلامى، كتاب هايى به همين نام (قيام الحسن) نوشته اند كه از آن جمله دو كتاب زير را مى توان نام برد:
الف. قيام الحسن، تأليف هشام بن السائب الكلبى متوفاى سال ٢٠٥ هـ ق.
ب . قيام الحسن، تأليف ابراهيم بن محمد الثقفى متوفاى سال ٢٨٣ هـ ق . (حكيمى، محمد رضا، امام در عينيت جامعه، ص١٧١).
[٢] شيخ مفيد، الإرشاد، ص ١٩١. مؤ يد اين معنا پاسخى است كه امام مجتبى(عليه السلام) به يكى از شيعيان داد. امام(عليه السلام) ضمن پاسخ سؤال او كه چرا دست از جنگ كشـيدى؟ فرمـود: سوگند به خدا اگر با معاويه جنگ مى كردم، مردم مرا به او تسليم مى كردند (مجلسى، بحارالأنوار، ج٤٤، ص٢٠).