هود را به دروغ داشتند،و ثمود صالح را، و قوم ابراهيم ابراهيم را،و قوم لوط لوط را، و اصحاب مدين شعيب را،و قوم فرعون موسى را،اين نه كارى است كه خاص تو را افتاد تا دل‌خوش دارى. فَأَمْلَيْتُ لِلْكٰافِرِينَ ،من كافران را مهلت دادم و تعجيل نكردم بر ايشان به عذاب براى ابلاء عذر را [١]تا حجّت مرا باشد بر كافران،ايشان را بر من حجّت نباشد. ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ ،پس چون بيش از آن مدّت بگذشت كه ايشان در آن تحصيل معارف توانند كردن و نكردند،بگرفتم [٢]ايشان را. فَكَيْفَ كٰانَ نَكِيرِ ،اراد نكيري فاكتفى بالكسرة عن الياء و مثله:كثير،و اين بر سبيل تعجّب گفت:چگونه بود انكار من!يعنى انكار من بر منكران من چنين باشد به عذاب استيصال.

آنگه بر سبيل وعظ و تذكير فرمود: فَكَأَيِّنْ [٣]مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنٰاهٰا ،«كايّن»،به معنى كم باشد،و او [٤]عبارت باشد از تكثير المعنى،كم من قرية،بس شهر او [٥].و اشتقاق«قريه»،من قريب الماء فى الحوض باشد،براى آن‌كه مردم در او مجتمع باشند. أَهْلَكْنٰاهٰا ،ابو عمرو خواند:اهلكتها،به«تا»خبرا عن المتكلّم حملا على نظيره: فَكَأَيِّنْ [٦]مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنٰاهٰا.وَ هِيَ ظٰالِمَةٌ ،«واو» [٧]حال است چون ظلم بر توسّع اضافت با شهر كرد،هلاك نيز حوالت با ايشان كرد،و مراد در هر دو جاى اهل اويند. فَهِيَ خٰاوِيَةٌ عَلىٰ عُرُوشِهٰا ،اى ساقطة على سقوفها،اكنون كه بنگرى ويران [٨]است ديوارهاى آن بر سقف افتاده،يعنى سقفهاى او اوّل بيفتاده است آنگه ديوار بر او اوفتاده،يقال:خوت الدّار تخوي خواء ممدودا و هى خاوية،و خوى جوف الانسان تخوي خوى [٩]مقصورا و هو خو [١٠]. وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ ،معطوف است على قوله:

فَكَأَيِّنْ [١١]مِنْ قَرْيَةٍ ،يعنى و كم من قرية و بئر معطلة،و بس چاه رها كرده ازآن‌كه خداوندانش نمانده‌اند،آن معطّل و فرومانده است از آب كشيدن،يعنى [١٢]ازآن‌كه در

[١] .آط،آج،لب،آز،مش:عذرا/عذر را.

[٢] .آب،آز،مش:بگرفتيم.

[١١] [٦] [٣] .اساس و همۀ نسخه بدلها:و كأيّن،به قياس با ضبط قرآن مجيد،تصحيح شد.

[٤] .مش+را.

[٥] .آج،لب:شهر و،مش.شهرها را.

[٧] .اين نكته،در اساس و همۀ نسخه بدلها با توجّه به ضبط كلمه به صورت:«و كأيّن»مطرح شده است.

[٨] .همۀ نسخه بدلها:بيران.

[٩] .آب،آز،مش:الانسان خوى.

[١٠] .چاپ شعرانى(١٠٣/٨):خوى.

[١٢] .همۀ نسخه بدلها:پس از.