براى آن‌كه آنچه نفيس‌تر بود بازپس دارند،كقوله: وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَيْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ [١]،و ديگر آن‌كه:در نهاد [٢]آن مقدّم است و پيشتر،و گفتند:براى آن‌كه اوّل آن ويران [٣]كردند [٤]و چنان كه رسول ما را-صلوات اللّه-عليه-بازپسين پيغامبران كرد.و جواب درست از اين آن است كه:«واو»ايجاب ترتيب نكند اگرچه در لفظ مقدّم باشد روا بود كه در معنى مؤخّر باشد.

آنگه مساجد را وصف كرد به آن‌كه ذكر خداى در او بسيار كنند. وَ لَيَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ يَنْصُرُهُ ،و خداى نصرت كند آن را كه خداى را نصرت كند،يعنى دين او را و پيغامبران خداى را. إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ ،كه خداى تعالى تواناست و با عزّت و منعت،كس بر او راه نيابد.

قوله: اَلَّذِينَ إِنْ مَكَّنّٰاهُمْ فِي الْأَرْضِ ،محلّ«الّذين»نصب است بدلا من قوله: مَنْ يَنْصُرُهُ ،چه او در محلّ نصب است،گفت:آنان كه نصرت دين خداى كنند،آنان باشند كه ما ايشان را در زمين تمكين كنيم،نمازها به پاى دارند،و زكات مال بدهند،و امربه‌معروف كنند،و نهى منكر [٥]كنند.قتاده گفت:اصحاب محمّداند،عكرمه گفت:اهل پنج نمازاند [٦]،حسن و ابو العاليه[٥٤-ر]گفتند:امّت پيغامبر مااند.و تمكّن [٧]دادن آن باشد كه فعل با آن درست باشد از قدرت و آلت و نصب دلالت و صحّت و سلامت و لطف و جز [٨]آن. وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ ،و خداى راست عاقبت كارها،يعنى مرجع و مآل كارها با خداى باشد،و مصير خلق با او بود، همه معزول و ذليل [٩]شوند و ملك با او شود [١٠].

وَ إِنْ يُكَذِّبُوكَ ،آنگه گفت بر تسليت رسول-عليه السّلام-كه:اگر تو را به دروغ مى‌دارند اين كافران،پيش از ايشان قوم نوح[نوح] [١١]را به دروغ داشتند،و عاد

[١] .سورۀ ملائكه(٣٥)آيۀ ٣٢.

[٢] .آج،لب:نهادن.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:بيران.

[٤] .آط+و گفتند:براى آن‌كه آنچه نفيس‌تر بود بازپس دارند،كقوله:و منهم سابق بالخيرات.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:امربه‌معروف و نهى منكر.

[٦] .آط،آب،آج،لب:نماز پنج‌اند.

[٧] .همۀ نسخه بدلها:تمكين.

[٨] .آج،لب:جزاى.

[٩] .همۀ نسخه بدلها:زائل.

[١٠] .آج،لب:ماند.

[١١] .اساس:ندارد،با توجّه به فحواى عبارت از آط افزوده شد.