خٰالِدِينَ فِيهِ ،در آن بار گران هميشه باشد،يعنى در عقوبت آن،براى آن‌كه آن خود كنايت است از عقاب. وَ سٰاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ حِمْلاً ،و بد بارى باشد ايشان را آن روز قيامت.و نصب او بر تميز [١]است و فاعل«ساء»مضمر است،و تقدير آن است كه:و ساء الحمل لهم حملا.

يَوْمَ يُنْفَخُ ،بدل روز قيامت است،آن روز كه در صور دمند-و بيان اين كرديم.

وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ ،و گناهكاران را حشر كنيم اين روز ازرق چشم،و اين علامت دوزخيان باشد،و گفتند:به زرقۀ چشم كورى خواست،و قول اوّل ظاهرتر است چه در خبر چنان است كه:اهل دوزخ سياه روى و سبز چشم باشند،و اين براى تشويه خلق مى‌گويد كه خلق ايشان مشوّه باشد.

يَتَخٰافَتُونَ ،با يكديگر چيزى كه گويند به سرّ گويند و [٢]آواز نرم،چه زهره ندارند كه آواز بردارند از هول آن روز،با يكديگر به سرّ گويند. إِنْ لَبِثْتُمْ مقام نكردى شما مگر ده روز.«ان»،به معنى«ما»ى نافيه است،و براى آن عَشْراً گفت و عشرة نگفت كه ليالى خواست،براى آن‌كه عرب حساب بر [٣]ماه كنند و ماه به شب برآيد كه مردم او را ببينند.

آنگه گفت:اگرچه اين حديث به سرّ گويند،ما عالم‌تريم به آنچه ايشان گويند. إِذْ يَقُولُ ،آنگه گويد كسى كه در ميان ايشان از او نيكوطريقه‌تر نباشد گويد: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ يَوْماً ،شما بيشتر از روزى مقام نكردى در گور،يعنى ايشان را مدّت مقام در گور اندك آيد ازآن‌كه ايشان مرده باشند و بى‌خبر از مرور احوال و سنين.ابو على جبّائى گفت:اين از پس عذاب گور گويند،يعنى از آنگه كه عذاب گور منقطع شد تا به كنون اين مقدار است،و روا باشد كه اين،آنان گويند كه ايشان را عذاب گور نباشد.

آنگه رسول را گفت كه:اين كافران تو را از كوهها بپرسند،بگوى كه:خداى آن را نسف كند،يعنى خرد كند همچون ريگ روان كه باد بر او گمارد تا در عالم

[١] .آب:تمييز.

[٢] .آب،آز،مش+به.

[٣] .آب،آز،مش:به.