اگر گويند:چون آدم گناهى نكرد به نزديك شما،چرا توبه كرد؟و خداى چگونه گفت من توبۀ او قبول كردم؟جواب گوييم:[توبه] [٢]به نزديك ما طاعتى است از طاعات،حظّ او حصول ثواب بود بر او،و او را اثرى نيست در اسقاط عقاب چه قول به اين احباط باشد،و اسقاط عقاب خداى كند-جلّ جلاله-عند توبه به تفضّل،پس بر اين قاعده معنى قبول توبه ضمان ثواب باشد برآن،و توبۀ پيغامبران -عليهم السّلام-بر سبيل خشوع و خضوع و اخبات و انقطاع با خداى باشد،و غرض از او تحصيل ثواب.و قوله: وَ هَدىٰ ،اين هدايت به معنى لطف باشد،كقوله تعالى:

وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدىً [٣] .

قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِيعاً ،خطاب است با آدم و ابليس،گفت:هر دو به زمين شوى بهرى دشمن بهرى،و جَمِيعاً ،نصب بر حال است،و قوله: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ،هم در جاى حال است،و التّقدير:متعادين متباغضين. فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً ، اگر به شما آيد از من هدى،يعنى بيان،از كتاب و رسول و ادلّه و معجزات،هركه تبع او كند [٤]او ضالّ نبود در دنيا و شقىّ نباشد در قيامت.

اگر گويند:چون ايشان معصيتى نكردند،چرا ايشان را از بهشت بيرون كرد؟ جواب گوييم:اخراج از بهشت عقوبت نباشد،چه عقاب مضرّتى باشد مستحقّ مقرون به استخفاف و اهانت و فوت منافع از عقاب نباشد،چه اگر چنين بودى انبيا و اوليا هميشه معاقب بودندى [٥]عاجلا و آجلا،پس اخراج ايشان از بهشت و اهباط ايشان به زمين بر سبيل مصلحت بود،و آنچه تعلّق به مصلحت دارد به اوقات و اشخاص و اسباب بگردد،تا تناول درخت نكرده بودند مصلحت ايشان در تكليف آن

[٢] [١] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آط و اتّفاق نسخه بدلها،افزوده شد.

[٣] .سورۀ محمّد(٤٧)آيۀ ١٧.

[٤] .آط،آب،آج،لب،آز:هركه او تبع آن باشد.

[٥] .همۀ نسخه بدلها+چه در مقدور منافع را نهايتى نيست كه به ايشان توان رسانيدن.