بَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ [١] ...،و اين عبارات متقارب المعنى است.خلاف كردند مفسّران در آن‌كه خداى تعالى چگونه روشن كرد ابراهيم را جاى خانه،بعضى گفتند:ابرى بفرستاد تا چندان كه جاى خانه بود سايه‌افگند.بعضى دگر گفتند:بادى بفرستاد تا اساس برفت.بعضى دگر گفتند:جبريل بيامد و رسم برزد [٢]و خط كشيد [٣]تا او برآن بنا كرد.و مكان جاى مستوى باشد كه در او متمكّن توان شدن و قرار گرفتن و جسم ثقيل را منع كند از هوىّ [٤].و اصل بَوَّأْنٰا ،من باء اذا رجع باشد،كانّه منزل يرجع اليه، و منه البواء في قولهم:فلان بواء فلان اذا كان دمه كفوا لدمه فيرجع به [٥]اليه للقود.و مراد به بيت،خانۀ كعبه است و در كلام حذفى است،و تقدير آن‌كه:و اوحينا اليه أَنْ لاٰ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً ،و وحى كرديم به ابراهيم كه شرك مياور به من،هيچ‌چيز [٦]را انباز مدار در عبادت من،بل عبادت خالص مرا كن. وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ ،و پاك كن خانۀ من [٧].قتاده گفت:از اصنام و اوثان،و گفتند:از ساير ادناس،و گفتند:از خون و سرگين كه چون آنجا به تقرّب ذبايح كشتندى،خون و سرگين آنجا رها كردندى.

لِلطّٰائِفِينَ ،براى آنان كه آنجا طواف كنند. وَ الْقٰائِمِينَ ،و براى آنان كه آنجا نماز كنند. وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ ،و ركوع و سجود كنند.

وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ ،حسن و جبّائى گفتند:اين امر است رسول را -عليه السّلام-به اعلام مردمان به حجّ.گفتند:خانه بنا كردى،اكنون مهمانان را بخوان و ندا كن.ابراهيم-عليه السّلام-گفت:بار خدايا!آواز من كجا رسد؟حق‌تعالى گفت:

عليك الاذان و علىّ البلاغ ،بر تو آواز دادن و به من [٨]رسانيدن.ابراهيم -عليه السّلام-بر مقام بايستاد،و گفتند:بر كوه ابو قبيس رفت و آواز داد و گفت:يا ايّها النّاس الا انّ ربّكم قد بنى بيتا فحجّوه،اى مردمان!خداى براى شما خانه‌اى بنا كرده است،بيايى آن را زيارت كنى.حق‌تعالى آواز او به همه عالم برسانيد از شرق تا غرب تا به آنان برسانيد،على سبيل [٩]المبالغة كه در اصلاب مردان و ارحام زنان

[١] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٧٤.

[٢] .آط،آج،لب:بزد.

[٣] .آب،آز،مش:بر كشيد.

[٤] .آج،لب:هوا.

[٥] .آط،آج،لب:ندارد.

[٦] .آب،مش+را يعنى هيچ.

[٧] .آط:من را،آب،آز،مش:مرا.

[٨] .آج،لب:و بر من.

[٩] .همۀ نسخه بدلها:طريق.