روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٢٢ - ترجمه

لفظ الفعل كأنّه قال:و تخرّ الجبال فتهدّ هدّا.

أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمٰنِ وَلَداً ،يعنى لان دعوا،براى آن‌كه خداى را فرزند گفتند ايشان،و من ان قالوا،و براى آن‌كه خداى را فرزند گفتند.عبد اللّه عبّاس گفت و ابىّ كعب:آسمان و زمين و كوهها و جملۀ خلايق بترسيدند [١]جنّ و انس،و فريشتگان به خشم آمدند و دوزخ به زفير آمد چون كافران خداى را فرزند گفتند.

آنگه از خود نفى كرد [٢]: وَ مٰا يَنْبَغِي لِلرَّحْمٰنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً ،و نبايد و نشايد خداى را كه فرزند گيرد،چه در حقّ او اين معنى محال باشد.

إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،«ان»،به معنى«ما»ى نفى است، گفت:نيست هركه در آسمان و زمين[است] [٣]إِلاّٰ آتِي الرَّحْمٰنِ عَبْداً ،الّا [٤]پيش خداى آيند به بندگى.و نصب او بر حال است از فاعل.و بعضى اهل معانى گفتند:

حق‌تعالى انفطار آسمان و انشقاق زمين و خرور كوهها بر سبيل مثل گفت براى آن‌كه عرب عند كارى فظيع منكر كه استعظام و استهوال آن كنند اين معنى گويند و الفاظى كه با اين ماند،قال الشّاعر-شعر:

أ لم تر صدعا في السّماء مبيّنا على ابن لبينى الحارث بن هشام
و قال آخر:

و اصبح بطن مكّة مقشعرّا كأنّ الارض ليس بها هشام
و قال آخر:

لمّا اتى خبر الزّبير تواضعت سور المدينة و الجبال الخشّع
بعضى دگر گفتند:معنى آن است كه،اگر كارى عظيم منكر باشد كه از او آسمان بطركد [٥]و زمين بشكافد و كوهها بيفتد اين كلمه باشد،و مثله قوله تعالى: لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا الْقُرْآنَ عَلىٰ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ [٦]...،اى لو خشع و تصدّع الجبال [٧]لشيء انزل عليه لتصدّع [٨]لهذا القرآن.قوله: أَنْ دَعَوْا ،اين دعا