سفيان عيينه گفت:براى آن عتيق خواند [١]آن را كه آزاد است و هرگز مملوك نبود [٢]و آن را مالكى نبود از آدميان،و مجاهد همين گفت.ابن زيد گفت:براى آن‌كه قديم است.و عتيق قديم و ديرينه باشد،و عتق و قدم او آن است كه:هو اوّل بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ [٣]...،يقال:سيف عتيق و دينار عتيق.

بعضى دگر گفتند:براى آن‌كه بر خداى تعالى كريم است،لكرامته على اللّه.

و العتق الكرم،عتق كرم باشد،من قولهم:فرس عتيق،اى كريم.باقر [٤]-عليه السّلام- گفت:براى آن‌كه آزاد بود در ايّام طوفان نوح از غرق،چون همۀ جهان غرق شد.

ذٰلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُمٰاتِ اللّٰهِ -[الآية،«ذلك»،اشارت است به آنچه رفته است،اى ذلك على ما مضى و سمعت.آنگه گفت: وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُمٰاتِ اللّٰهِ ] [٥]،هركه تعظيم كند حرمتهاى خداى را، فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ،او را به باشد به نزديك خداى [٦].ابن زيد گفت:حرمات خداى،مشعر الحرام است،و البيت الحرام،و المسجد الحرام و البلد الحرام.

بعضى دگر گفتند [٧]:جملۀ مناسك است،آن را تعظيم كند به قضاى حقوق و اداى واجبات را [٨].

و بعضى دگر گفتند:مراد به حرمات،جملۀ محرّمات است،و تعظيم او ترك او باشد استعظاما لها. وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعٰامُ ،و حلال كردند شما را چهارپايان بر عموم آنگه استثنا كرد از او گفت: إِلاّٰ مٰا يُتْلىٰ عَلَيْكُمْ ،الّا آن‌كه بر شما خوانند يا خواندند،في قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ -الآية،الى قوله:

ذٰلِكُمْ فِسْقٌ [٩] ...،بعضى دگر گفتند معنى آن است كه:در حال احرام گوشت اين

[١] .مش:خواندند.

[٢] .آب،آز،مش:نشود.

[٣] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ٩٦.

[٤] .همۀ نسخه بدلها:و باقر.

[٥] .اساس:افتادگى دارد،از آط،افزوده شد.

[٦] .همۀ نسخه بدلها+او.

[٧] .آج،لب+مراد به حرمات.

[٨] .همۀ نسخه بدلها:او.

[٩] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ٣.