ايّهم في الدّار.سيبويه گفت:نصب نيز روا باشد به معنى الّذي،و گفت:اين قرائت هارون أعرج است در شاذّ.و قوله: عِتِيًّا ،اى عتوّا على المصدر.و نصب او بر تميز است و معنى آن‌كه:نبدأ [١]بالاكثر جرما فالاكثر،يعنى ابتدا به آن كنيم كه او طاغى‌تر و عاتى‌تر باشد و در طغيان و عتوّ غالى‌تر.

ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ ،پس ما عالم‌تريم به آن‌كه او اولى‌تر است كه ملازم دوزخ باشد.

و صلّى هم مصدر است كالمضىّ.و اگر گويى:صلّوا باشد كالعلوّ،على فعول و الغلوّ و العتوّ،اولى‌تر باشد.و نصب او بر تميز باشد،و معنى آن‌كه:ما عالم‌تريم به مستحقّان دوزخ كه كيست كه او كافرتر و ظالم‌تر است و اولى‌تر به آن‌كه در دوزخ جاويد ماند، يقال:صلى بالنّار اذا لزمها.

قوله: وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا -الآية،آنگه گفت:كس نيست و الّا وارد دوزخ باشد،و اين وعده‌اى است بر خداى واجب،يعنى لا محالة كائن.«إنْ»،به معنى «ما»ى نفى است.بدان كه خلاف كردند مسلمانان در ورود به حسب اختلاف مذاهبشان در وعيد،و نيز در ضمير خلاف كردند فى قوله: وٰارِدُهٰا ،كه راجع با چيست.به نزديك جملۀ مفسّران آن است كه:راجع است با دوزخ الّا مجاهد كه او گفت:راجع است با تب و بيماريها،ذهب الى

قوله-عليه السّلام: الحمّى حظّ [٢]كلّ مؤمن من النّار. و روا باشد كه گويد:ضمير قبل الذّكر،ضمير چيزى است كه آن را ذكر رفته است،نحو قوله:... حَتّٰى تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ [٣].و بعضى دگر مفسّران گفتند:

كنايت است از قيامت،اى وارد القيامة،و آنچه لايق معنى آيت است و مطابق ظاهر،قول اوّل است،لقوله: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِينَ فِيهٰا جِثِيًّا ،و اين در تب و در قيامت مطّرد نباشد.

آنگه در ورود خلاف كردند،بعضى گفتند:ورود خواست،و بعضى گفتند:

ورود،مرور و حضور است و اشراف و اطّلاع بر او،و اين قول عبد اللّه مسعود و قتاده است.عكرمه گفت:ورود خواست جز كه آيت خاصّ است به كافران دون مؤمنان.

و روايت كرده‌اند از عبد اللّه عبّاس كه او گفت:ورود خواست،و از دعايى كه از او

[١] .آز،مش:يبدأ.

[٢] .آز+على.

[٣] .سورۀ ص(٣٨)آيۀ ٣٢.