٣ ـ ١٢. فرق تنقيح مناط با تحقيق مناط و تخريج مناط: اشاره شد كه تلاش و كوشش مجتهد براى يافتن ملاك و مناط حكم بر سه گونه است : تنقيح مناط، تحقيق مناط، تخريج مناط.

براى تبيين تفاوت تحقيق مناط و تخريج مناط با تنقيح مناط بيان مفهوم هر يك ضرورى است:

١ ـ ٣- ١٢ . تحقيق مناط: تحقيق علت را در فرع، تحقيق مناط گويند. (٢٢٣) آمدى، تحقيق مناط را نگاه و تلاش مجتهد در وجود علت در موردى، بعد از شناخت علت دانسته است، چه علت از راه نص يا اجماع شناخته شده باشد يا از طريق استنباط به دست آيد. (٢٢٤) غزالى در تعريف آن مى‌گويد : «هرگاه به وسيله نص يا اجماع، عليّت وصفى ثابت شود و مجتهد تلاش در جستجوى آن وصف در فرع كند، به آن تحقيق مناط گويند». (٢٢٥)

برخى از اصوليان مانند شاطبى، تشخيص موضوع خارجى حكم را تحقيق مناط مى‌دانند. (٢٢٦) بر اساس اين تعريف، تحقيق مناط، بررسى متعلق يا موضوع حكم است كه نيازى به اجتهاد ندارد. بنابراين، با توجه به مجموع اين تعاريف مى‌توان گفت كه تحقيق مناط، چيزى جز تطبيق كلى بر جزيى و مصاديق خارجى نيست.

(٢٢٢) همان، ص ٢٤٦.
(٢٢٣) العكبرى، ابو على شهاب، رسالة في اصول الفقه، ص ٨٠، الآمدى، سيف الدين على، الاحكام، ج ٣، ص ٣٣٥.
(٢٢٤) آلآمدى ، سيف الدين على، الاحكام ، ج ٣ ، ص ٣٣٥.
(٢٢٥) غزالى، ابوحامد محمد، المستصفى، ج ٢، ص ٢٣٠.
(٢٢٦) ابواسحاق الشاطبى، ابراهيم بن موسى، الموافقات في اصول الشريعة، ج ٤، ص٩٢.