خلط آن با اسلام، موجبات «غفلت» ايشان از «انديشه و اهداف جريان روشنفكرى غرب‌گرا و سكولار» را كه در جنبش مشروطيت دخيل و مؤثر بودند فراهم آورد و به سلامت جريان نهضت مشروطيت آسيب زد (١٩٥) و متأسفانه زمانى نيز اين ضعف را جبران كردند كه دير بود: «پس از اعدام شيخ فضل اللّه‌ نورى و ترور سيد عبداللّه‌ بهبهانى و فعاليت غرب گرايان در مجلس و عرصه مطبوعات، علماى مشروطه‌خواه و مراجع نجف به تفاوت ديدگاه‌هاى خود با اهداف و انگيزه‌هاى جمعى ديگر از مشروطه‌خواهان بيشتر واقف شدند. در آن هنگام آخوند خراسانى و شيخ عبداللّه‌ مازندرانى در اعلاميه شديد اللحنى، اقدامات ضدّ اسلامى تقى زاده و يارانش را در مجلس محكوم كردند و ضمن تأكيد بر اينكه مشروطيت و آزادى اين مملكت جز بر اساس قويم مذهبى كه ابد الدهر خلل‌ناپذير است، غير ممكن است، حكم به اخراج عشّاق آزادى پاريس از مجلس كردند». (١٩٦)

اطلاق عنوان «تعبدگرا» (در برابر عقل‌گرا) به شخصيتى چون شيخ فضل اللّه‌ كه (به اذعان خود آقاى امامى) غرب و مشروطه وارداتى را بهتر و عميقتر از علماى

(١٩٥) «...خلط ميان مشروطه غربى و برخى مبانى شرعى، پيامدهاى ناخوشايندى را براى انقلاب مشروطيت به بار آورد و عامل مؤثرى در نافرجامى اين انقلاب شد. يكى از نتايج ناگوار آن، غفلت علما از انديشه و اهداف جريان روشنفكرى غرب‌گرا و سكولار بود كه نقش مهمى در انقلاب داشتند و درك آنان از مشروطيت مطابق فلسفه سياسى غرب و يا نزديكتر به آن بود. غفلت علماى مشروطه‌خواه از حقيقت و مبانى مشروطه غربى براى هر دو سوى اين نهضت زيان بار بود. از سويى، حضور روشنفكران غربى سبب وارد شدن آسيب جدّى به باورها و فرهنگ دينى در حوزه‌هاى گوناگون و انحراف نهضت از اهداف اسلامى آن گرديد و از سوى ديگر، حضور علما در انقلاب مشروطه به روشنفكران اجازه نداد تا تأثيرات انديشه مشروطيت از اصلاح نظام حقوقى و تدوين قوانينى بر مبناى شريعت پا را فراتر نهد و به بسط انديشه سياسى مشروطيت غربى در ميان نخبگان و توده‌هاى مردم منجر شود» (فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٤، صص ١٩٣ـ١٩٤).
(١٩٦) فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٤، صص ١٩٦ـ١٩٧.