«توريه، كلام را از دروغ بودن خارج نمى‌كند؛ چرا كه ملاك كذب اين است كه فرد، مطلب خلاف واقعى را اظهار كند، خواه مقصودش هم همان باشد يا نه. بنابراين، القاى كلامى كه ظهور در خلاف واقع دارد، به سبب همين ارائه خلاف واقع بودن، كذب محسوب مى‌شود [و مشمول ادله تحريم است. (٥٠)]

اشكال محقق اصفهانى بر نظر سيد يزدى :

لفظى كه گوينده به كار مى‌برد، بالذات بر خودش دلالت دارد و بالعرض به معنى دلالت مى‌كند و اين جنبه عرضى، به وسيله قصد استعمالى گوينده ايجاد مى‌شود؛ زيرا ما استعمال بدون قصد را محال مى‌دانيم. در بحث ما فرض اين است كه گوينده اصلاً لفظ را در معناى ظاهرى استعمال نكرده است و آن را با قصد و اراده خود در غير آن استعمال كرده است. در اينجا ما نمى‌توانيم گوينده را كاذب بدانيم ، چرا كه اتصاف به صدق و كذب به اعتبار جنبه حكايتگرى لفظى است كه در معنايى استعمال شده است؛ اگر حكايتگرى مذكور از يك مطلب خارجى مطابق با واقع باشد، كلام متصف به صدق مى‌شود و اگر چنين نباشد، كلام متصف به كذب مى‌شود، اما بالاخره ملاحظه مى‌شود كه مسئله صدق و كذب، مربوط به جنبه حكايتگرى لفظى است كه در معنايى استعمال شده است و روشن است كه حكايتگرى، كاملاً از امور قصديه مى‌باشد و همانطور كه استعمال بدون قصد معنى ندارد، حكايتگرى بدون قصد هم معقول نيست. فرض اين است كه گوينده اصلاً قصد حكايت‌كردن را نسبت به مطالبى كه مخاطب فهميده است ندارد، بنابراين كاذب نخواهد بود. گوينده قصد حكايتگرى از چيزى را دارد كه كاملاً مطابق است با معنايى كه لفظ را در آن استعمال كرده است و لذا صادق مى‌باشد، گرچه قرينه‌اى بر مطلب مورد نظر خود نياورده است. (٥١)

خلاصه اشكال مذكور آن است كه گوينده، با كلام خود به صورت قصدى و ارادى خلاف واقع را اظهار نكرده است، بلكه مطلب واقعى را با قصد خود اظهار كرده است، ولى چون قرينه نياورده، مخاطب به آن پى نمى‌برد. درباره آن معنايى كه مخاطب از كلام فهميده، كلام نه متصف به صدق مى‌شود و نه به كذب و كلام از اين جهت، حالت انشايى دارد؛ زيرا گفته شد كه مسئله صدق و كذب، به جنبه حكايتگرى كلام مربوط است كه امرى قصدى است و در اين جا اصلاً جنبه حكايتگرى در كار نيست.

پاسخ به اشكال محقق اصفهانى:

به طور متعارف، كلام داراى سه اراده است:١- اراده استعمال لفظ در معنى٢- اراده اخطار معنى به ذهن مخاطب ٣- اراده مدلول جدى مانند قصد حكايت در قضاياى خبرى. اراده اخطاريه يا تفهيميه معناى روشنى دارد و گوينده قصد دارد معناى مورد نظر را به ذهن مخاطب انتقال دهد. در اراده جدى نيز گوينده همان مطلبى را كه به ذهن مخاطب انتقال داده است ، واقعاً اراده كرده و قصد شوخى يا تقليد و امثال آن را نداشته است؛ مثلاً وقتى جمله اخبارى به كار مى‌رود، قصد اخبار از واقع و حكايت از واقع

(٥٠) حاشيه مكاسب، سيد محمد كاظم يزدى، ج٢، ص٥٥.
(٥١) حاشيه مكاسب، ج ٢، ص٤٣.