فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٨٠ - شيخ فضل اللّه نورى؛ مواجهه عقلانيتِ «وحىْ باور»؛با عقلانيتِ «خودبنيادِ» غربى على ابوالحسنى(منذر)
آنها بر ما معلوم است. طبق تقسيمبندى اخير، در واقع، تعبد به معناى تسليم بودن در برابر فرمان الهى است، چنانكه مىگوييم: ما اين عمل را تعبّداً (يا از باب تعبّد) انجام مىدهيم، و مرادمان اين است كه اين عمل را از باب تسليم در برابر امر الهى انجام مىدهيم، هرچند علت يا مصلحت واقعى آن بر ما روشن نيست. (١٥٦) معالوصف، در اينجا نيز تعبد، لزوماً در برابر تعقّل قرار نداشته و جنبه «اعراض» از آن را ندارد، بلكه ناظر به ناآگاهى ما از علتِ (منطقى و معقولِ) حكم است. به قول مرحوم آيت اللّه سيد حسن فقيه امامى: معناى حكم تعبدى در لسان فقها اين است كه انسان كارى را به خاطر دستور پروردگار انجام دهد، با اطمينان به اينكه آن دستور خالى از حكمت و مصلحت نيست؛ اگر چه آن حكمت و مصلحت براى وى نامعلوم باشد. (١٥٧)
٣. به همين گونه، تعبير «نصگرايى» نيز كه آقاى امامى به عنوان رويكردى مقابل عقلگرايى به كار مىبرد، خالى از تأمل نيست؛ زيرا نصگرايى اصطلاحاً در برابر «اجتهاد رأى» (يا اجتهاد به رأى)، و مخالفت خلفا (بويژه خليفه ثانى) با نصوص دينى، وضع شده و لزوماً در برابر عقلگرايى قرار ندارد، كه به عنوان روش يا جنبشى در تقابل با آن مطرح شود.
آقاى امامى، از «فقه نصگرا» در برابر «فقه عقلگرا» سخن مىگويد (١٥٨) و نصگرايى را نيز به معنى اعتماد بر ظواهر نصوص مىگيرد. (١٥٩) در اين راستا، ابن ادريس حلى، فقيه مشهور شيعى، را (كه مُنكر حجيت خبر واحد ثقه بوده و
(١٥٦) اصول الفقه، شيخ محمد رضا مظفر، انتشارات المعارف الاسلامية، چاپ دوم، نجف ١٣٨٦ق، ١/٦٩ .
(١٥٧) نقش عقل در احكام الهى، سيد حسن فقيه امامى، انتشارات خوشنواز، اصفهان ١٤٢١ق، ص ١٥.
(١٥٨) فقه اهلبيت عليهمالسلام، ش ٤٧، ص ١٢٣.
(١٥٩) ر. ك: فقه اهلبيت عليهمالسلام، ش ٤٧، ص ١٣٦.