پراكنده ذكر كرده‌اند، جمع و يك جا اقسام متصور در موضوع را مطرح كرده است. از نكات قابل توجه در باب خمس مى‌توان به عدم ذكر شرايط صحت، علاوه بر شرايط وجوب اشاره كرد كه اين برخلاف روش مؤلف در ابواب صلاة و صوم و حج و زكات است.

شيخ طوسى در الجمل (٥٤) و مبسوط (٥٥)، شرايط مربوط به مكلف را به دو قسم شرايط وجوب و شرايط ضمان تقسيم كرده است. حريت و كمال عقل را شرط وجوب و اسلام و امكان ادا را شرط ضمان دانسته است كه از جهاتى با آنچه مؤلف و ابن زهره گفته‌اند، تفاوت دارد.

ركن صوم

مؤلف در يك تقسيم، صوم را به پنج قسم واجب، مستحب، ادب، محظور، مكروه تقسيم كرده است. سپس قسم واجب را به مطلق و مسبب تقسيم كرده كه قسم اول يك مصداق بيشتر ندارد و آن روزه ماه رمضان است و غير از آن، يعنى روزه قضا، نذر، اعتكاف و روزه كفارات از مصاديق قسم دوم است. (٥٦) وى در تقسيم ديگرى در پايان كتاب صوم، روزه واجب را به سه قسم مضيق، مرتب ، مخير تقسيم كرده است.

مراد از روزه ادب در تقسيم نخست، همان روزه تأديب است كه در كلمات

(٥٤)الجمل و العقود، ص٩١.
(٥٥)المبسوط، ج١، ص١٩٠.
(٥٦) اشارة السبق، ص١١٥ و ١٢٢.