فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٩٧ - قياس؛بنيادهاى مفهومى و زمينههاى تاريخى عباسعلى فراهتى
بين حكم و علت را لازم مىدانند، ولى آن را بر اساس آراى كلامى خود تفسير و تبيين مىكنند كه در بحث اقسام علت بدان اشاره خواهيم كرد.
براى علت، واژه هاى مترادفى در متون اصولى به كار رفته است كه عبارتند از: سبب، داعى، باعث، مقتضى، حامل، دليل، مناط، موجب، مؤثر. (٤٢)
از آنجا كه واژه علت، گاه با مفاهيم نزديك به آن، مانند حكمت يا سبب يا شرط اشتباه مىشود، بررسى تفاوت مفهوم علت با هر يك از اين مفاهيم ضرورى است.
علت و مفاهيم نزديك به آن
١. تفاوت علت و حكمت: حكمت در لغت به معناى علم و آگاهى است، برخى از واژهنويسان در تعريف لغوى آن گفتهاند: «حكمت آن است كه انسان را به كرامت دعوت و از قبيح نهى كند». (٤٣) در دانش اصول، حكمت عبارت است از جلب مصلحت يا دفع مفسدهاى كه شارع براى دستيابى مكلف بدان، حكم را تشريع كرده است و انگيزه نهايى شارع است. (٤٤)
حكمت، هميشه امرى معلوم و مشخص نيست و با اختلاف مردم و حالات ايشان، تفاوت مىكند، چون داراى نظم و انضباط خاصى نبوده و پايدار و فراگير نيست و قانونگذار، حكم را بر اساس آن تشريع نمىكند، (٤٥) مثل حق شفعه براى شفيع كه حكمت آن، دفع مضرت است و ضرر نيز غيرمنضبط و نامشخص است و ممكن است شفيع هيچ گونه زيانى نبيند، ولى علت حكم، وجود شركت است كه
(٤٢) زركشى، بدرالدين محمد، البحرالمحيط، ج ٥، ص ١١٥، الشوكانى، محمد بن على، ارشاد الفحول، ص ٢٠٧.
(٤٣) ابن دريد ، جمهرة اللغه ، ج١، ص ٥٦٤.
(٤٤) ابن جوزى، يوسف بن عبدالرحمن، الايضاح، ج ٢، ص ٣٨ و ابوزهره، محمد، اصول الفقه، ص ٢٢٢.
(٤٥) ابوزهره، محمد، اصول الفقه، ص ٢٢٢.