صحيح يا تمام نيست). (١٧٢) به همين گونه، نبايد مثلاً مخالفت صاحب معالم و خواهرزاده‌اش (صاحب مدارك) را با كسانى چون علامه حلى بر سر توثيق راويانِ ـ اصطلاحاً ـ ضعيف و مجهول، و صحيح نشمردن برخى از رواياتى كه متأخران صحيح مى‌شمارند (١٧٣)، محمل اتهام علامه به عقل ناگرايى قرار داد يا وحيد بهبهانى (سر سلسله اصوليان دو قرن و اند اخير) را كه رويّه صاحب معالم را در بحث يادشده برنمى‌تابد و به شدت نقد مى‌كند (١٧٤) رَمىِ به عقل ناگرايى كرد؛ چون نظر هريك از فريقين، از مبنايى علمى و منطقى برخوردار است، و تفاوتى اگر ميان آنان است، نه در رويكرد يا اعراض از عقل و دستاوردهاى آن، بلكه در قوّت و ضعف استدلال است. (١٧٥)

٢. مى‌دانيم كه فقها نوعاً روى برداشتِ متعارف (عُرفى) از روايات فقهى

(١٧٢) فى‌المثل، طرفداران حجيت خبر واحد مى‌گويند هرچند خبرِ واحدِ صادره از سوى فرد ثقه (همچون خبر متواتر) مفيد «قطع و يقين» نبوده و «حجيت ذاتى» ندارد، اما به اعتبار دلايل قاطعى كه عقلاً و نقلاً بر جواز عمل به خبرِ واحدِ ثقه وجود دارد، قطع داريم كه شارع مقدس، عمل به مفاد اين گونه اخبار را اجازه مى‌دهد. بنابراين، خبر واحد ثقه، هرچند علم‌آور نيست، اما علمى (داراى حجيت مسلّم و قطعى) است.
(١٧٣) فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٤٧، ص ١٣٦.
(١٧٤) همان: ص ١٤٤.
(١٧٥) به همين نمط، اگر مى‌بينيم كه شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ طوسى، ابن جنيد را به قياس متهم ساخته و بابت اين امر مذمت مى‌كنند، و شيخ مفيد كتاب «النقض على ابن الجنيد فى اجتهاد الرأى» را در نقد ابن جنيد مى‌نويسد، اين امر، منافى عقل‌گرايى آنان نيست. چنانكه مفيد در رساله «المسائل السروية»، ضمن نقد ابن جنيد (به علت پيروى از روش قياس) به نقد اصحاب حديث نيز پرداخته و مى‌نويسد: «سزاوار نيست كسى در مسائل اختلافى پيرامون فهم كتاب و سنت و دلالت عقل، بدون علم و معرفت اظهار نظر كند و هرگاه از دستيابى به علم در اين زمينه عاجز شد، بايد به صاحبان علم و معرفت مراجعه كند و از پيروى ظن و رأى خويش بپرهيزد... اصحاب حديث، ضعيف و قوى را نقل مى‌كنند و به نقل روايات معلوم الصدور اكتفا نمى‌كنند و اهل دقت، جستجو، تفكر و تميز در آنچه نقل مى‌كنند نيستند و از همين رو، حق و باطل در رواياتشان آميخته است و تنها با نظر در اصول كه سبب علم به صحت روايات است، مى‌توان ميان صحيح و سقيم آنها تفكيك كرد» (فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٤٧، صص ١٢٩ـ١٣١). ابن‌ادريس حلى، فقيه بزرگ شيعى، نيز در عين آنكه (چونان ديگر فقيهان شيعه) «قياس را باطل مى‌شمرْد»، براى عقل در روند استنباط احكام شرعى اهميت وافرى قائل بود. وى اصول عمليّه را مصاديق بارز دليل عقل مى‌دانست و تصريح مى‌كرد كه مرتبه دليل عقل، در طول ساير ادله است و در صورت فقدان آنها، مورد تمسك قرار مى‌گيرد (همان: ص ١٣٢).