اجتهاد و كوشش در راه به دست آوردن ملاك حكم يا مسالك علت، گاهى به كمك كلام شارع و نص خاص صورت مى‌گيرد و گاهى در پرتو عقل يا اجتهاد شخصى به دست مى‌آيد. در صورت اول، مهم‌ترين راه‌هاى كشف و شناسايى ملاك از ادله شرعى عبارتند از :

١. نص

مواردى است كه علت به وسيله نص شارع مشخص شده است. در دانش اصول، نص دو نوع كاربرد دارد :

الف) واژه‌اى كه بيش از يك معنا نداشته و دلالت آن صريح است به گونه‌اى كه احتمال معناى ديگرى در آن داده نشود. (١٠٧)

ب) هر كلامى كه از شارع صادر شود، خواه صريح باشد و خواه به صورت ظاهر. (١٠٨) به اعتقاد بيشتر اصوليان، شناخت علت از نص شرعى( كتاب و سنت ) به وسيله يكى از دلالت‌هاى سه گانه لفظى(مطابقى، تضمنى و التزامى) صورت مى‌گيرد، ولى برخى مانند آمدى، فقط دلالت مطابقى و تضمنى را نصّ بر علت دانسته‌اند. (١٠٩)

نص شرعى از زاويه تبيين علت حكم، به نص صريح(قاطع) و نص ظاهر(غير قاطع) تقسيم مى‌شود.

١ ـ ١ . نص صريح: نص صريح در دلالت بر عليّت، نيازى به استدلال ندارد و معناى آن واضح است و احتمال غير از آن نمى‌رود. (١١٠) در زبان عربى براى بيان

(١٠٧) الآمدى، سيف الدين على، الاحكام، ج ٣، ص ٢٧٧ .
(١٠٨) الرازى، فخر الدين محمد، المحصول، ج ٢، ص ١٩٣.
(١٠٩) آمدى، سيف الدين على، الاحكام،ج ٣،ص ٢٧٧.
(١١٠) همان.