فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٤١ - شيخ فضل اللّه نورى؛ مواجهه عقلانيتِ «وحىْ باور»؛با عقلانيتِ «خودبنيادِ» غربى على ابوالحسنى(منذر)

از اين منظر، عقل جزئى، چونان شمعى روشنگر است كه در كورانِ وزيدن بادهاى سخت، به خاموشى تهديد مى‌شود و اگر وحى ـ به مثابه نورافكن قوى هدايت ـ بر مسير انسان‌ها و جوامعِ بحران زده نتابد، سرگشتگى در ورطه ظلمت و انحراف، سرنوشت محتوم آنان خواهد بود.

عقل جزئى، البته، چنانچه از سيطره آسيب‌زاى هوس‌ها و اوهام رنگين بر ذهن و دل آدمى رها باشد (٨٦) و نيز حدّ خود را شناخته و با علم و آگاهى درست و عميق به مسائل و موضوعات، همراه باشد، با عقل كل كاملاً همسو و هم‌جهت است، و در چنين فضاى پاكيزه‌اى، عقل و وحى به مثابه دو «حجت الهى»، و دو بالِ پرواز انسان به اوج كمال، يار و همراه يكديگرند. (٨٧) و صد البته، در اين همراهى مبارك، عقل جزئى، هادى و مشوّق بشر به سوى تعاليم عقل كل بوده و عقل كل نيز مددكار و مكمّل پرتوافشانى‌هاى عقل جزئى است و بويژه، حكم چراغ راهنماى آن را در درياى طوفانزاى جهل و غرض و هوس دارد.

بر اساس آنچه گذشت، چنانكه كسى محدوديت‌ها و نيازهاى عقل جزئى را در فهم حقايق و احكام پيچيده و تودرتوى هستى در نظر نگيرد و از سر جهل يا غرض،

---

(٨٦) اين مطلب، مورد تأكيد مكرّر ائمه وحى قرار دارد: على(ع) مى‌فرمايد: «إذا خليّ عنان العقل و لم‌يحبس على هوى نفس أو عادة دين أو عصبية سلفٍ ورد بصاحبه على النجاة» (قصار الجمل، ٢/٤٩، به نقل از: نهج البلاغه، حكمت ٩٥٠). و نيز «من غُلِبَ شهوَتُه ظهر عقله». (قصار الجمل، ٢/٥١). و اين همه، بيانى ديگر از كلام خداى متعال در قرآن كريم است كه مى‌فرمايد: يا ايها الذين آمنوا ان تتقوا اللّه‌ يجعل لكم فرقاناً (انفال: ٤٩) و نيز: و اتقوا اللّه‌ و يعلّمكم اللّه‌ (بقره: ٢٨٢).
(٨٧) اميرالمؤمنين عليه السلام سفارش مى‌كند: طهّروا انفسكم من دنس الشهوات تدركوا رفيع الدرجات (غرر الحكم و درر الكلم، عبدالواحد آمُدى، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، قم ١٣٦٦، ص ٢٤٠، تهذيب النفس، حديث ٤٨٥١)، و نيز همو از تنوير عقل به وسيله ذكر الله سخن مى‌گويد: «من ذكر الله سبحانه احيى الله قلبه و نوّر عقله و لُبّه» (همان: ص ١٨٩، الذكر نور و هداية، حديث ٣٦٤٥).