مى‌شود و در شش صورت كه ابتلا به آن بيشتر است، كشته نمى‌شود . در بررسى آيه دوم خواهد آمد كه با دليل ديگرى نيز مى‌توان همين احكام را براى اين شانزده صورت ثابت كرد .

درباره صورت دوم و سوم، توضيح مطلبى خالى از فايده نيست و آن اينكه در صورت سوم كه قاتل حر و مقتول عبد بود، گفتيم كه آيه بر اين دلالت دارد كه حر به ازاى عبد كشته نمى‌شود و اجماع اماميه و مشهور بين عامه بر همين است، ولى ابوحنيفه و ثورى و ابن ابى ليلى و داود گفته اند كه اگر حرى عبد ديگرى را بكشد بايد اورا كشت (١٠٤)، حتى بعضى از عامه گفته‌اند حر به ازاى عبد كشته مى‌شود هر چند عبد خودش باشد (١٠٥). مستند اينان در اين حكم، اطلاق جمله «النفس بالنفس» در آيه ٤٥ سوره مائده است با اين ادعا كه اين آيه، ناسخ آيه «الحرّ بالحرّ والعبد بالعبد» است و نيز حديث نبوى «المسلمون تتكافأ دماؤهم» و مانند آن را هم ذكر كرده‌اند. مرحوم آقاى خويى در رد اينان مطالبى فرموده كه خلاصه آن را مى‌آوريم :

مطلق، ناسخ مقيد نيست هر چند كه متأخر از آن باشد، بلكه مقيد قرينه‌اى براى تصرف در ظهور مطلق است بنا بر آنچه در مقيد متأخر مقرّر است. اما حديث نبوى ـ بر فرض پذيرفتن آن ـ با آيه تخصيص خورده است؛ زيرا دلالت روايت بر جواز قتل حر به ازاى عبد به سبب عموم آن است و روشن است كه حجيت عام متوقف بر اين است كه مخصصى قبل از آن يا بعد از آن نيايد . ابوبكر بن عربى در احكام القرآن (١٠٦) گفته است: «جهالت، گروهى را به آنجا كشانده كه گفته‌اند حر در ازاى عبد خودش كشته مى‌شود و در اين

(١٠٤) تفسير ابن كثير، ج١، ص٢٠٩.
(١٠٥) أحكام القرآن، جصّاص، ج١، ص١٣٧.
(١٠٦) ج١، ص٢٧.