فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١١٢ - قياس؛بنيادهاى مفهومى و زمينههاى تاريخى عباسعلى فراهتى

صريح، ايما، اجماع و سبر و تقسيم مى‌دانند. (١٠٠)

غزالى، معتقد است:

راه كشف علت يا صحيح است يا فاسد و راه صحيح خود بر سه قسم است:

الف : ادله لفظى، خواه به دلالت مطابقى يا التزامى و يا اشاره باشد كه شامل قياس اولويت، دلالت ايماء و تنبيه و دلالت اقتضا مى‌شود.

ب: اجماع.

ج: اجتهاد كه به سبر و تقسيم و مناسبت محدود مى‌شود.

مسالك اطراد و طرد و عكس فاسد و فاقد اعتبار است. (١٠١)

برخى نيز مسالك علت را نصوص شرعى (كتاب و سنت)، ايما، مناسبت، سبر و تقسيم، شبه، طرد، دوران و تنقيح مناط دانسته‌اند. (١٠٢)

گروهى ديگر، راه شناخت علت را به دو قسم قطعى(نص، اجماع و ايما) و ظنى(مناسبت، سبر و تقسيم، دوران و اطراد) تقسيم كرده‌اند. (١٠٣)

دانشمندان اماميه، راه‌هاى تعدى از نص را در صورتى كه تنها متكى بر اجتهاد و متكى بر استنباط ظنى مانند راه‌هاى مناسبت، سبر و تقسيم ، دوران و ... باشد بى ارزش و فاقد اعتبار دانسته‌اند و فقط مواردى را معتبر مى‌دانند كه علت با نص شرعى معلوم مى‌شود. (١٠٤)

با تأمل در ديدگاه‌هاى اصوليان شيعه و اهل سنت در مورد مسالك علت، به

---

(١٠٠) خلاف، عبدالوهاب، علم اصول الفقه، ص٨٢.
(١٠١) غزالى، ابوحامد محمد، المستصفى، ج ٢، ص ٧٥.
(١٠٢) شعبان، محمد، الاجماع و القياس، ص ٢٢٥ و بيضاوى، عبداللّه‌ بن عمر، منهاج الوصول، ص ٥٩ .
(١٠٣) بهادلى، احمد، مفتاح الوصول، ج ٢، ص ١١٠.
(١٠٤) النراقى، احمد بن محمد مهدى، مناهج الاصول، الجزء الخامس و الحكيم، محمد تقى، الاصول العامه للفقه المقارن، ص ٣٢٥.