فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١١٣ - قياس؛بنيادهاى مفهومى و زمينههاى تاريخى عباسعلى فراهتى

نظر مى‌رسد كه اين مسالك در يك تقسيم‌بندى اولى، به دو مسلك اصلى قطعى و ظنى تقسيم‌مى‌شود:

١. مسالك قطعى: منظور از اين مسالك، راه‌هايى است كه قياس كننده را به طور يقين به علت حكم رهنمون مى‌سازد، مانند قياس اولويت و قياس منصوص العله و تنقيح مناط قطعى .

به اتفاق همه اصوليان، در مواردى كه علت، حكم قطعى است، ارزش و اعتبار شرعى آن ترديد ناپذير است؛ زيرا قطع ذاتاً حجت و ارزش آن غير قابل انكار است. (١٠٥)

٢.مسالك ظنى: اين مسالك، فقط از راه ظن و گمان، ملاك حكم را به مجتهد نشان مى‌دهند كه خود دو قسم‌اند:

الف) راه‌هاى معتبر شرعى: راه كشف علت ظنى، در صورتى از ارزش و اعتبار شرعى برخوردار خواهد بود كه با دليل معتبر قطعى ديگرى قابل اثبات باشد، مانند ملاك‌هايى كه از ظاهر نصوص شرعى استنباط مى‌شوند. بنابراين، در حجيت آنها بين دانشمندان اماميه و اهل سنت اختلافى نيست.

ب) راه‌هاى غير متعارف شرعى: راه‌هايى هستند كه مجتهد را با ظن و گمان به ملاك حكم مى‌رسانند و با دليل قطعى ديگرى قابل اثبات نبوده و با اختلاف افراد و حالات، متفاوت خواهند بود. اين قسم از نظر عالمان شيعى فاقد ارزش و اعتبار شرعى است؛ هر چند برخى از اصوليان اهل سنت براى گمان غالب، ارزش قائلند. (١٠٦)

راه‌هاى شناخت ملاك حكم

از آنجا كه شناخت ملاك حكم، نقش مهمى در فرايند قياس دارد، به بحث و