الف) تنقيح مناط قطعى: هرگاه الغاى فارق بين اصل و فرع و حذف و پيراستن ملاك حكم از خصوصيات غير مؤثر در حكم، مبنى بر قطع و يقين باشد، آن را تنقيح مناط قطعى گويند . نمونه تنقيح مناط قطعى، حديث اعرابى و پرسش وى از پيامبر اكرم(ص) در مورد حكم آميزش جنسى با همسر خود در روزه ماه رمضان است كه آن حضرت حكم به آزاد كردن بنده‌اى فرمود. اوصاف اعرابى بودن، ماه رمضان آن سال و ديگر اوصاف، به طور قطع دخيل در حكم نيست و مناط حكم، همبسترى در روزه ماه رمضان است.

ب) تنقيح مناط ظنى: هرگاه الغاى فارق و يا الحاق مسكوت‌عنه به منطوق بر اساس الغاى خصوصيات غيرموثر در حكم، يقينى و اطمينان آور نباشد؛ مانند الغاى خصوصيت زوجيّت و يا خصوصيت آميزش در حديث اعرابى كه فقط ظنى و گمان‌آور است (٢٢١).

٢ ـ ٢ ـ ١٢. تنقيح مناط به لحاظ نوع الغاى فارق

تنقيح مناط به اعتبار حذف و الغاى فارق، صورت‌هاى گوناگونى دارد كه برخى از مهم‌ترين آنها عبارتند از :

الف) الغاى اوصافى كه اعتبار شرعى ندارد؛ مانند نوع نژاد، مليت و يا سفيد و سياه پوست بودن در احكام شرعى .

ب) الغاى اوصافى كه شارع در برخى از موارد، آنها را لحاظ كرده و در موارد ديگر ملغى دانسته است؛ مانند زن بودن و مردن بودن در تكاليف شرعى.

ج) الغا و حذف بعضى اوصاف به سبب عدم ظهور مناسب .

(٢٢١) شعبان، محمد، الاجماع و القياس، ص ٢٤٥.