آزموده‌اى دارد كه از فرماندهى مسلطى برخوردار باشد و هدفهاى معينى را دنبال كند. از آنجايى كه قبايل پيوسته از نقطه‌اى به نقطه ديگر كوچ مى‌كنند، توانايى تحمل محاصره‌اى طولانى مدت و دورى از زن و فرزند را ندارند. اين بود كه با وجود كوتاهى مدت محاصره، اعراب به تنگ آمده رفتن را بر ماندن ترجيح دادند.
درسهايى از غزوه خندق:
فرماندهى:
فرماندهى آشفته اعراب و يهود را مورد بررسى قرار داديم و آثار نامطلوب آن بر جنگ را ديديم.
به همان اندازه‌اى كه فرماندهى احزاب سست و بى‌پايه بود، فرماندهى مسلمانان نيرومند، با مهارت و دور انديش بود.
رسول خدا (ص) تصميم به ماندن در مدينه منوره گرفت و فرمان داد تا خندقى برگرد آن كنده شود. براى حفر خندق دشتهاى ناحيه شمال شهر را انتخاب فرمود و كار حفر آن را به طور مساوى ميان يارانش تقسيم كرد. آن حضرت، خود بر جريان كار نظارت داشت و بدون اجازه وى هيچ كس حق ترك گفتن محل كارش را نداشت. تا آنكه كار حفر خندق پيش از رسيدن احزاب به مدينه منوره با موفقيت به پايان رسيد.
آن حضرت نيز همانند ديگر يارانش به كندن خندق مشغول شد، حتى انجام كارهاى دشوار، مثل خرد كردن سنگهاى سخت را كه يارانش از عهده بر نمى‌آمدند، خود به عهده مى‌گرفت. سپس وظيفه اشغال مواضع پشت خندق را ميان يارانش تقسيم كرد، بطورى كه با وجود سرماى هوا، حتى از يك وجب آن در شب و روز غفلت نمى‌شد.
خود آن حضرت نيز جز براى سركشى به نگهبانان و مواضع دفاعى و نيز تشويق مؤمنان به پيكار و بالا بردن روحيه‌هاى آنان موضعش را ترك نمى‌گفت. يك نيروى نگهبانى قوى را در مدينه گماشت تا از زنان و كودكانى كه در خانه‌ها مانده بودند حراست كند.
مهمتر از همه اين كه پس از رسيدن نيروى برتر احزاب به حومه مدينه و پيمان شكنى بنى قريظه، خطر از درون و برون مسلمانان را تهديد مى‌كرد، با اين وجود آن حضرت بر نيروهاى زير فرمانش تسلط كامل داشت.