مقامع الفضل - البهباني، الشيخ محمد علي - الصفحة ٥١١ - جواب
در اوّل حمل و اوّل ميزان- كه شب و روز مساوى مىباشند- آفتاب موازى اين خطّ طلوع و غروب مىكند و محلّ طلوع و غروب آن وقت را مشرق اعتدال و مغرب اعتدال گويند، پس محيط دايره به اين دو خطّ به چهار قسم متساوى منقسم مىگردد، و آنگاه هر قسمى را به نود حصّۀ متساوى قسمت كنند و هر حصّه را درجه مىگويند كه مجموع سيصد و شصت درجه باشد. و همچنين هر درجه را شصت حصّه كنند و هر حصّه را دقيقه گويند، پس دقيقه را شصت حصّه كنند، و هر حصّه را ثانيه گويند، و به اين طريق ثالثه و رابعه، تا هر قدر كه خواهند فرض مىنمايند.
و چون اينها معلوم شد از شهرى كه خواهى قبلۀ آن را تعيين [١] نمائى، ملاحظه كن كه نسبت آن بلد با مكّه؛ خارج از هشت صورت نخواهد بود، پس اگر مساوى باشد در طول و زايد در عرض؛ قبله آن خط جنوب بود، و اگر ناقص بود در عرض خط شمالى باشد، و اگر مساوى باشد در عرض و ناقص باشد در طول: خطّ مشرق بود، و اگر زايد بود؛ در خطّ مغرب بود.
و اگر در طول و عرض زايد بود؛ قبله در ربع غربى جنوبى باشد، و اگر ناقص بود؛ در ربع شرقى شمالى، و اگر در طول زائد بود و در عرض ناقص؛ در ربع غربى شمالى، و اگر به عكس بود؛ در ربع شرقى جنوبى باشد.
و چون در اين صور اربع؛ ربع قبله معلوم شد، پس در صورت اولى كه زائد است در بعدين بگير بقدر مابين طولين را از درجات و دقائق زائده از نقطۀ جنوب بلد به سمت مغرب و نشانى بر آن بگذار، و همچنين از نقطۀ شمالى بشمار و نشانى بگذار و بعد از آن دو نشان را به خطّ مستقيم به هم متّصل گردان و آن را خطّ نصف النهار مكّه دان، پس بگير بقدر مابين عرضين از درجات و دقائق زائده از نقطۀ مشرق بلد به سمت جنوب و نشانى گذاشته، و همچنين از
[١] حجرى: معين.