مقامع الفضل - البهباني، الشيخ محمد علي - الصفحة ٥١٠ - جواب
نمايش چهارم: در استخراج قبله در جميع بلاد.
و آن موقوف است بر تحصيل دايرۀ هنديه و استخراج خطّ نصف النهار و خط مشرق و مغرب بلد مطلوب.
دايرۀ هنديه آن است كه: موضعى را از زمين راست [و هموار] كنند، چنانكه اگر قدرى آب بر آن ريزند از همۀ اطراف يكسان برود، پس بر آن موضع دايرهاى بكشند و بر مركز- يعنى: وسط حقيقى آن- شاخصى مانند چوب، يا آهنى كه راست و بدون اعوجاج و سرش مخروطى و تيز باشد؛ راست نصب كنند چنانكه بر آن موضع عمود شود و ميل به هيچ طرف نكند، و چون از سر شاخص به سه موضع متباعد از محيط آن دايره خطّ فرض كنند، آن خطوط مساوى همديگر باشند، و اگر طول شاخص به قدر ربع قطر دايره باشد بهتر است، پس بعد از نصب شاخص در وقتى كه آفتاب به سمت مشرق باشد، نگاه كنند كه چون سايه سر شاخص به محيط رسد و خواهد كه داخل دايره شود، موضع دخول را نشان كنند و بگذارند تا آفتاب از دايرۀ نصف النهار گذشته و سايۀ سر شاخص به محيط رسيده؛ خواهد كه بيرون رود پس موضع خروج را نيز نشان كنند، پس ميان هر دو نشان را به خطّى مستقيم وصل نمايند، پس آن خطّ را دو نصف كنند و از منتصف خطّ به مركز دايره خطّى مستقيم كشند و به هر طرف به محيط دايره رسانند، و اين خط را خطّ نصف النهار گويند، زيرا كه:
چون سايۀ شاخص بر آن خط افتد- در هر وقت از اوقات كه باشد- روز به نصف رسيده آفتاب در وسط السماء باشد، و چون سايه خواهد كه از آن خطّ بدر رود زوال شمس و اوّل ظهر باشد.
پس هر يك از نصف شرقى و غربى را تنصيف كنند به خطّى مستقيم كه بر مركز دايره گذرد و به هر طرف به محيط رسد، و اين خطّ را خطّ مشرق و مغرب گويند، و چون آن را بر فلك دايره نمايند آن دايره را معدّل النهار نامند، زيرا كه: