ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٤٠ - آيا با ملاحظات فوق مى توانيد قانون عليت را در جوامع و تمدنها در همهء موارد بحساب بياوريد

نطفه بودن تا موقعيت هشتاد سالگى هزاران علت دست اندر كار بوده‌اند . همچنين هنگامى كه مى خواهند علت يك ساختمان را بيان كنند ، فورا يك مهندس و چند بنا و چند كارگر و مقدارى هم مصالح ساختمانى را بعنوان علت ساختمان فعلى كه مثلا سالها پيش ساخته شده است ، در نظر مى گيرند در صورتى كه با يك توجه دقيق خواهيم ديد مهندس و بنا و مصالح ساختمانى در نقطه اى از زمان ، ساختمان مفروض را به وجود آورده‌اند ، ولى ادامهء وجود آن ساختمان تا امروز تحت تأثير عللى ديگر امكانپذير بوده است ، مانند مقاومت زمينى كه پى و بنياد ساختمان در آن فرو رفته است ، مقاومت مصالح در برابر عوامل مخرب برونى و استحكام ذاتى خود آن مصالح و غير ذلك . پس از اين توضيح مى توانيم يكى از مشكلترين ايرادى را كه به قانون عليت در تمدن شناسى و جامعه شناسى وارد شده است ، حل و فصل نمائيم .
مثلا هنگامى كه به وجود آمدن يك رشته عقايد منطقى و حقوق شايسته را در جامعه اى متمدن سراغ مى گيريم ، نبايد فورا به اين نتيجه برسيم كه چون علت به وجود آمدن چنان عقايد و حقوقى تحقق پيدا كرده بود ، پس بايستى آن عقايد و حقوق براى ابد به وجود خود ادامه بدهند . وقتى كه مى بينيم آنها به مدت طولانى به وجود خود ادامه نداده است ، فورا اين نتيجه را مى گيريم كه قانون عليت در نمودهاى تمدنى و جامعه شناسى حكمفرما نيست با تقسيمى كه در بارهء علت بر علت بوجود آورنده و علت نگهدارنده نموديم ، اين توهم ساده لوحانه مرتفع مى گردد .
براى بقاى عقايد منطقى و حقوق شايسته ، دوام آمادگى مردم و عوامل محيطى و اجتماعى و مقاومت هويت خود آن عقايد و حقوق ، عللى هستند كه ادامه و بقاى آن عقايد و حقوق را تضمين ميكنند ، نه علت به وجود آورندهء آنها .