ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٩ - آيا با ملاحظات فوق مى توانيد قانون عليت را در جوامع و تمدنها در همهء موارد بحساب بياوريد

وحشت در آن رفتارها تأثير داشته ، يا عشق به عدالت بوجود آورندهء آنها بوده است همهء اين احتمالات وجود دارد و براى تعيين هر يك از آنها دليل كافى مورد نياز است .
٥ - در آغاز اين مبحث مسئله اى را مطرح نموديم كه در تفسير قانون عليت در شناخت تمدنها و در جامعه شناسى بطور كلى ، بسيار مؤثر است .
آن مسئله اينست كه عده اى از متفكران در علوم انسانى بطور عموم ، در بارهء دو نوع علت ( علت به وجود آورنده و علت نگهدارنده ) كه در اصطلاح علت محدثه و علت مبقيه ناميده ميشوند ، دقت لازم و كافى نمى نمايند . ما نخست اين دو نوع علت را بطور مختصر تعريف مى كنيم : ١ - علت به وجود آورنده [ يا علت محدثه ] عبارتست از به وجود آورندهء يك موضوع ، مانند عليت پدر و مادر كه به وجود آورندهء نطفهء جنين هستند [ البته در اين مورد كارى با تحليل دقيق و نهايى علت نداريم ، بلكه براى توضيح مسئله از اصطلاح عمومى علت و معلول استفاده مى كنيم . ] ٢ - علت نگهدارنده [ يا علت مبقيه ] عبارتست از علتى كه ادامه و بقاى آنچه را كه به وجود آمده است ، تضمين مى نمايد ، مانند موادى كه جنين در ادامهء موجوديت خود تغذيه ميكند . همچنين مانند دانه اى كه زير خاك قرار مى گيرد و ريشه را به وجود مى آورد . اين دانهء قرار گرفته در زير خاك با تماس با عناصرى كه در حركت دانه مؤثر است ، علت بوجود آورندهء ريشه و ادامهء تأثير آن عناصر با خاصيت ذاتى دانه براى ادامهء حركت دانه در مسير ريشه و ساقه و شاخه ، علت نگهدارنده [ يا علت مبقيه ] ناميده مى شود .
مردم با شعور خام و ابتدائى ، اصالت و اهميت را بهمان علت به وجود آورنده قائل ميشوند ، وقتى كه مى خواهند علت يك انسان هشتاد ساله را در نظر بگيرند ، فورا پدر و مادرى را كه نطفهء اوليه او را به وجود آورده‌اند ، منظور مى نمايند ، در صورتى كه براى تحول و ادامهء وجود آن انسان از حالت