ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٨ - آيا با ملاحظات فوق مى توانيد قانون عليت را در جوامع و تمدنها در همهء موارد بحساب بياوريد

امروزى كه تنها در راه همزيستى بدون مزاحمت بيكديگر توجيه ميشوند .
تعديل اراده‌ها باين ترتيب و براى زندگى تعين يافته و قالبگيرى شده ، موجب امكان پيشبينىهاى پيشتر و دقيقتر مى گردد .
نوع دوم - رهبرى و توجيه ارادهء آزاد در مسير اختيار كه هدفش همواره وصول به خير و كمال است . و چون هدفهاى خير و كمال و آرمانهاى رشد انگيز غالبا قابل محاسبه ميباشد ، لذا در اين نوع رهبرى و توجيه هم مى توان پيشگوئىهاى دقيق و بيشتر در بارهء معلول فعاليتها و مختصات انسانى انجام داد . در غير اين دو نوع از رهبرى و توجيه ، محاسبهء علل و معلولات در بارهء فعاليتها و مختصات انسانى و پيشبينى دقيق در بارهء معلولات تقريبا امكانناپذير خواهد بود .
٤ - نمودها و فعاليتهايى كه بشر از خود نمودار مى سازد ، از يك جهت از بيان علل حقيقى و مشخص براى آنها ناتوان است ، زيرا امكان صدور نوعى از معلول از انواعى از علل بسيار فراوان است . مثال ساده براى توضيح اين گونه علل و معلولات ، حرارت جزئى از بدن است . ما نمى توانيم به مجرد مشاهدهء حرارت جزئى از بدن علت حقيقى آنرا مشخص نمائيم ، زيرا ممكن است آن جزء بدن ، مثلا دست نزديكى آتش قرار گرفته باشد ، ممكن است معلول فرو بردن دست در آب گرم بوده باشد . ممكن است آن گرمى نتيجهء تب يا قرار گرفتن در زير آفتاب يا اصطكاك به اجسام مولد حرارت و يا غير ذلك بوده باشد . حال فرض كنيد ما در بررسى يك تمدن ، رفتارهاى عادلانهء فراوانى را ميان انسانهاى جامعهء آن تمدن مشاهده كرديم . آيا علت اين رفتارهاى عادلانه وجود قوانين خوب بوده است ، يا آن رفتارها مستند به خوبى اجراى قانون بوده است يا هيچ يك از اينها نبوده ، بلكه فشار جبرى از ملل خارج به آن جامعه موجب تعديل رفتار گشته است آيا علت رفتارهاى مزبور مستند به يك رشته عقايد عالى بوده است آيا ترس و