بازيگرىها اگر چه معرفتهاى مختلف و متضاد را نتيجه مى دهند ، اما با توجه به موقعيتهاى گوناگون ناظران ، آن اختلاف و تضاد نه تنها كشنده و تزاحم مضر بر معرفت و حيات انسانها نمى باشند ، بلكه بهترين وسيله براى شناخت چهره‌هاى گوناگون واقعيت از ديدگاههاى متنوع ميباشد . [١] قسمت دوم - بازيگرىهايى است كه از خواسته‌ها و آرمانها و اصول پيش ساخته اى كه ناظر آنها را پذيرفته است ، سرچشمه مى گيرد . اين نوع بازيگريها و موضعگيرىها مستند به عوامل گوناگون است . لازم است كه ما با مقدارى از اين عوامل آشنا شويم : عامل يكم - توجيهات درون ذاتى : مقصود از درون ذاتى آن نيست كه ذات آدمى بدون تماس با واقعيات عينى موضع مخصوصى بر خود مى گيرد ، زيرا واقعيت ذات آدمى داراى هيچگونه موضعگيرى ويژه اى قاطعانه نيست بلكه مقصود رسوب تدريجى پديده هايى از جهان عينى در درون است كه استعداد پذيرش آنرا در درون داشته و با گذشت زمان و تقويت يافتن بوسيلهء شرايط و مقتضيات ديگر ، بصورت عامل فعال در آمده ، شخص ناظر را آگاهانه يا ناآگاهانه توجيه مى كند [٢] بعنوان مثال : شخصى را فرض كنيم كه در دوران جوانى پديدهء

[١] در جمله اى كه به پيامبر اكرم ( ص ) نسبت داده شده است ، فرموده است : رب ارنى الاشياء كما هى ( خداوندا ، اشياء را آن چنانكه هستند بر من بنمايان ) مولانا جلال الدين موضوع موضعگيرى و بازيگرى را در چند مورد از مثنوى آورده است از آن جمله : - < شعر > اى خدا بنماى تو هر چيز را آن چنانكه هست در خدعه سرا چون كه برگردى و سر گشته شوى خانه را گردنده بينى آن توئى در داستان سنگ و اعرابى چنين نتيجه مى گيرد : چيست اين كوزه تن محصور ما و اندر آن آب حواس شور ما اى خداوند اين خم و كوزهء مرا در پذير از فضل اللَّه اشترى < / شعر >
[٢] بهمين جهت است كه دين اسلام تقويت و رشد شخصيت را بوسيلهء تعليم و تربيتهاى صحيح ، از اصول اساسى خود قرار داده است ، زيرا هيچ راهى براى جلوگيرى از عينكها و بازيگرىهاى اختيارى جز تقويت و رشد شخصيت وجود ندارد .