ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٣٨ - معاويه كيست و چه كرده است عمرو بن عاص كيست و چه كرده است

بزمامدارى نصب نمود و دنبال اعمالش بزير خاك رفت . درست است كه اهالى ساده لوح شام ( بنا بنظريهء ابو عثمان جاحظ ) در آن زمان ، مخصوصا مگسها و گربه‌هاى سفره جو و هوا پرستان مغز پوچ ، پيش از مردن معاويه و پس از آن ، سايه‌هاى دروغين براى او ساختند و مانند بردگان در برابر آن سايه سر تعظيم فرود آورده و ديگران را هم به پذيرش بردگى در مقابل آن سايهء مصنوعى دعوت كردند ، ولى ديرى نگذشت كه سايه ساز واقعى وجدان حساس تاريخ ، دست بكار گشته و سايهء واقعى معاويه را كه شمشير بدست در حال هجوم به سايهء مصنوعى معاويه بود ، بوجود آورد . نخست رويدادهايى كه دانه‌هاى آنها را معاويه كاشته و آبيارى نموده بود و سپس مورخين و نقادان تاريخ و راد مردان را بر انگيخت كه بيش از اين در شناساندن معاويه تأخير صحيح نيست . اگر يزيد پس از مرگ معاويه به ملك و رياست هم نمى رسيد ، ممكن بود كه ساده لوحان جوامع آن روز و امروز شخصيت معاويه را نشناسند و به دنبال همان سايهء دروغينش بروند ، ولى ما كه تكيهء اطمينان بخش به آن وجدان حساس تاريخ داريم كه در رسالت الهىاش در صحنهء هستى كوچكترين تعارف و تصنع و چاپلوسى ندارد ، مى دانيم كه براى فاش ساختن ريشه و تنه و ساقه و شكوفهء شخصيت معاويه ، اشخاص يا رويدادهاى ديگرى را نمودار مى ساخت كه سايه‌هاى مصنوعى معاويه را از اذهان مردم بزدايد و سايهء حقيقىاش را آشكار بنمايد .
برخى از محققان را عقيده بر آن است كه مقاومت و مخالفت شديد معاويه وصف آرايى خلاف قانون وى در برابر امير المؤمنين عليه السلام ، تنها مستند بر مقام پرستى او نيست ، بلكه مستند به احساس حقارت شديدى است كه در زندگى خود از موضوع موبوط به نسبش داشته است . ابن ابى الحديد از زمخشرى نقل ميكند كه « معاويه به چهار مرد منسوب بوده است : ١ - مسافر بن ابى عمرو ، عمارة بن الوليد ، عباس بن عبد المطلب ، و صباح خواننده و نوازندهء عمارة بن الوليد . ابو سفيان مردى زشت صورت و كوتاه قد و صباح