نكته است كه مى بينيم سرتاسر تاريخ بشر با اين كه در هر دوره اى و هر نقطه اى از يك يا چند حاكم از بشر تبعيت نموده و آن حكام هم با كمال جديت لباس حاكميت را شايستهء قامت خود مى ديدند . با اين حال ، حتى يك جامعه را نمى توان سراغ گرفت كه همهء انسانهاى آن در هر دو قلمرو « آن چنانكه هستند » و « آن چنانكه بايد و شايد باشند » از حكام خود به سعادت مطلوب برسند . دليل اين ركود و عقب افتادگى را در جهل و خودخواهى حكام معمولى بايد جستجو كرد . با اين حال نه تنها مقام حاكميت را بر خود بسته‌اند بلكه هيچ تنى را براى پوشيدن اين جامه الهى شايسته تر از خود نديده‌اند يكى ديگر از علل اين كه امير المؤمنين عليه السلام زمامدارى را پذيرفت در بيت زير منعكس شده است :
< شعر > تا اميرى را دهد جان دگر تا دهد نخل خلافت را ثمر < / شعر > روح خلافت و حكومت بر انسانها همان گونه كه از بيت فوق بر مى آيد ، غير از نمود و كالبد فيزيكى آنست كه متأسفانه گذرگاه تاريخ بشرى جز آن چيز ديگرى سراغ ندارد . به عبارت ديگر حكومتهايى كه به عنوان مديريتهاى جوامع بشرى در تاريخ ظهور كرده‌اند سلطه‌ها و امارتهايى بيجان بوده‌اند كه اگر به وظيفهء رسمى خود عمل نموده باشند فقط به جلوگيرى از تصادم افراد جامعه با همديگر ، كفايت كرده‌اند از نتايج حكومتهاى بيجان بوده است كه تاكنون هر حركت و تحولى كه به عنوان اقدامات اصلاحى انجام گرفته است ، با آوردن مقدارى محدود از روشنايىها ، تاريكىهاى عميقتر و نامحدودترى را به ارمغان آورده‌اند . اگر درمانى براى بعضى از دردها تهيه كرده‌اند ، دردهاى زيادترى را هم با خود آورده‌اند . آرى اين قانون حكومتهاى بيجان است كه كارى با حقوق جانهاى آدميان ندارد ، زيرا اصلا اين حكومتها جان در انسانها سراغ ندارند تا حقوق آن را درك و اجراء كنند اينان با اين كه با انسانهاى جاندار روبرو بوده‌اند ، جز بعد جمادى آنان را نمى ديدند - < شعر > چون شما سوى جمادى مى رويد آگه از جان جمادى كى شويد < / شعر > وقتى كه شما با متصديان حكومتهاى بيجان در بارهء جان انسانها و حقوق آن ، صحبت مى داريد ، اگر گفتار شما را درك كنند ، شما را به اخلاقيون حواله مى كنند و اگر ضد مذهب نباشند ، شما را به دست روحانيون مى سپارند و يك شرط ضمنى هم با شما در ميان مى گذارند كه نتايج والاى مذهبى و اخلاق نظرى و عملى انسانى را در