انحطاط . پس این مطلب درست نیست که " باید با زمان هماهنگی کرد " یعنی باید با پدیده‌های زمان هماهنگی کرد ، و فلسفه و سرش را هم در شبهای‌ اول عرض کردم که خداوند ، خلقت انسان را با خلقت حیوانات از این نظر متفاوت کرده است که انسان را یک موجود مختار و مبتکر و آزاد آفریده‌ است . حیوانات آنچه که باید داشته باشند خلقت به شکل غریزه به آنها داده است ، یک ذره ابتکار ندارند ، آزادی عمل ندارند ، در کار خودشان‌ مختار نیستند و لهذا از آنچه که دست خلقت به آنها داده است ، نه‌ می‌توانند به عقب بروند و نه می‌توانند به جلو بروند ، آنچه که دارند از همان روز اول خلقت داشته‌اند و تا آخر هم دارند . تاریخ می‌گوید از زمانی‌ که بشر زنبور عسل را شناخته است ، همین نظامات و تشکیلاتی را که امروز دارد داشته است . زمانی که بشر از لحاظ تمدن خیلی عقب بوده است او همینجور بوده است و امروز هم که بشر هزاران دوره را طی کرده است ، باز هم همانجور است . او جلو نرفته است ، عقب هم نمی‌رود ، به راست منحرف‌ نمی‌شود ، به چپ هم انحراف پیدا نمی‌کند ، ولی بشر ، مختار و آزاد و دارای قوه ابتکار آفریده شده است .
آیه قرآن می‌گوید : « انی جاعل فی الارض خلیفه »[١] اسم بشر را خلیفه‌ الله گذاشته است . به چه مناسبت بشر خلیفه الله است نه زنبور عسل و نه‌ حیوانات دیگر ؟ یکی از جهاتش اینست که خدا به بشر بیشتر قدرت خلاقیت‌ و ابتکار داده است یعنی

[١] سوره بقره ، آیه . ٣٠