جریانهائی را که در تاریخ اسلام پیدا شده است . من امشب خیلی کوشش کردم‌ که این مطلب را بفهمانم ، نمی‌دانم توانستم خوب بفهمانم یا نه که در دین‌ اسلام دستگاه تصفیه وجود دارد . ولی این را بدانید جریانهای آلوده کننده‌ هم از صدر اسلام تا کنون بوده است . ما اگر آن جریانهای آلوده کننده را نشناسیم پس فایده دستگاه تصفیه چیست ؟ این جریانها از جریان حمله مغول‌ اگر بالاتر نباشد ، کمتر نیست . حمله مغول یک آلودگی محسوس است . ما آلودگیهای نامحسوس هم داریم . دیشب داستان خوارج را عرض کردم . این‌ داستان تنها یک جریان نظامی نبود که بعد هم غائله‌اش ختم شد و از بین‌ رفت . یک جریان دینی و مذهبی بود ، رنگ مذهبی داشت ، از خودشان فقه‌ ایجاد کردند ، و نمی‌توان گفت فقه خوارج در سایر فرق اسلامی اثر نگذاشته‌ است . جریان دیگری که اشاره کردم ، جریان اشعریگری است . یک ظاهر پرستی‌ عجیبی در میان اشاعره بوده که حد نداشته است . هر حدیثی را که به پیغمبر نسبت می‌دادند ، می‌گفتند درست است ، هر جمله‌ای را با هزار قرینه خلاف‌ هم که بود باز به ظاهرش حمل می‌کردند . کتاب " تاریخ ادبیات " ادوارد براون جلد اول را که می‌خواندم دیدم آنجا که تاریخ عقائد اسلامی مثل جریان‌ اشاعره را نقل می‌کند ، از یک مستشرق معروف هلندی به نام " دزی " که‌ دنیا هم برایش خیلی ارزش قائل است ، حدیثی را نقل می‌کند که پیغمبر فرمود : همانطور که در جنگ بدر خدا را دیدید ، در روز قیامت هم خدا را خواهید دید . من خیلی تعجب کردم ، یعنی چه ؟ بعد گشتیم دیدیم این جمله‌ای‌ است در کتب کلامیه نه در