است : نحله اشعری و نحله معتزلی . اتفاقا اینها هم همانطورند یعنی مسلک‌ معتزلی مظهر افراط کاری و نحله اشعری مظهر جمود فوق العاده است .
معتزله افرادی بودند که در زمان خودشان به روشنفکری معروف بودند .
روشنفکری به خرج می‌دادند و در این کار افراط می‌کردند . مثلا اسم جن در قرآن برده شده است : « قل اوحی الی انه استمع نفر من الجن »[١] و یک‌ سوره بنام " جن " داریم . اینها وجود جن را انکار می‌کردند و به طور کلی‌ هر چه که با عقل جور در نمی‌آمد به این معنی که عقل آنان نمی‌توانست آن را حل بکند فورا درصدد انکار آن برمی‌آمدند . اشاعره درست برعکس بودند ، هر چیزی را به مفهوم محسوسش حمل می‌کردند یعنی برای هر چیزی یک معنای حسی‌ در نظر می‌گرفتند . مثلا ما که می‌گوئیم فلانکس آمده است و گفته است ، مقصود از این " آمده است " این نیست که با پای خودش آمده بلکه یعنی‌ گفته است یا عقیده‌اش اینست . آنها آنقدر جمود به خرج می‌دادند که‌ تعبیراتی را که در قرآن راجع به خدا هست که تعبیرات اولی و مجازی است‌ به واقع فرض می‌کردند . از همین احمد حنبل که اشعری مذهب است سؤال‌ می‌کردند که « الرحمن علی العرش استوی »یعنی چه ؟ خداوند بر تخت نشسته‌ یعنی چه ؟ می‌گفت : الکیفیه مجهوله و السؤال بدعه کیفیت را ما نمی‌دانیم‌ ، کسی هم حق سؤال کردن ندارد . می‌گفت : " قرآن گفته است خدا روی تخت‌ نشسته است ، منتها

[١] سوره جن ، آیه . ١