که مردم در آن حالی که حالت روحانیت و معنویت است ، چشمشان به صورت‌ یکدیگر بیفتد و به اوضاع یکدیگر رسیدگی بکنند . اینکه گفته‌اند اگر نماز را به جماعت بخوانید این مقدار ثوابش زیاد می‌شود برای این است که شما را به یکدیگر مهربانتر می‌کند ، در قضاء حوائج یکدیگر ساعی‌تر می‌کند . یعنی‌ نماز را به جماعت خواندن پوسته‌ای است که مغزی در آن نهفته است . مغز آن ، عواطف اجتماعی و علاقمند بودن به سرنوشت دیگران است .
اینها دلالت می‌کند بر اینکه اسلام پوستی دارد و مغزی ، ظاهری دارد و باطنی . پس تفقه لازم دارد . تفقه اینست که انسان معنی را به دست‌ بیاورد . اگر آن شخص می‌گوید اجتهاد قوه محرکه اسلام است و یا گفته می‌شود اجتهاد در هر عصر و زمانی لازم است و روح اسلام روح ثابتی است در تمام‌ زمانها همینطور که بدن انسان متغیر و روح تغییر ناپذیر است ، این شبهه‌ ایجاد نمی‌شود که مقتضیات زمان ایجاب می‌کند حکم اسلام نقض بشود . اینجا مثالی عرض می‌کنم : ما در آن قرآن دستوری داریم : « و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدو الله و عدوکم »[١] دستوری با کمال صراحت بیان شده ، هدف این دستور هم ذکر گردیده است .
اسلام دین نیرومندی است . خارجیها هم این را قبول دارند . " ویل دورانت‌ " گفته است هیچ دینی به اندازه اسلام پیروان خودش را به نیرومندی دعوت‌ نکرده است . اسلام می‌گوید قوی باشید ، نیرومند باشید . اسلام از

[١] سوره انفال ، آیه . ٦٠