قضاوت می‌کند یعنی هنگامی که بین او و شخص دیگری در موضوعی اختلاف است‌ ، ممکن است که در عمل به سخن آن شخص تن ندهد و حق او را پایمال کند اما همینکه در کاری که کرده است فکر می‌کند ، می‌بیند که در اندرونش قوه‌ای‌ است که او را ملامت می‌کند یعنی می‌بیند که خودش پیش خودش شرمنده است‌ . این چه حسابی است که گاهی انسان پیش خودش شرمنده است ؟ می‌گویند بچه باهوشی داخل اطاق خلوتی شد . دید یک گلابی در آنجا هست .
آمد بیرون و گلابی را نخورد . یکی پرسید در اطاق کسی بود ؟ گفت نه . گفت‌ پس چرا گلابی را نخوردی ؟ گفت خودم که بودم . این ، حساب وجدان است .
قرآن وجدان را تعبیر می‌فرماید به « النفس اللوامه »[١] نفس ملامتگر که صاحبش را ملامت می‌کند . یعنی قوه‌ای در وجود انسان هست که وقتی انسان‌ کاری را انجام می‌دهد با خود انسان حرف می‌زند و او را ملامت می‌کند : ای‌ دل غافل چرا من چنین کاری را مرتکب شدم ، عجب کار بدی کردم ! روی من‌ سیاه است و از این حرفها . حالا آیا می‌شود گفت بشر صاحب چنین قوه‌ای‌ نیست ؟ بالضروره هست . تمام مردم دنیا از وجدان حرف می‌زنند . ( حتی‌ همان کسانی که به خدا معتقد نیستند ، نمی‌توانند درباره خودشان این سخن را بگویند که ما نسبت به حقیقت هیچ شیفتگی نداریم . ) می‌گویند طرفدار حقیقت هستیم ولو برضرر خودمان باشد . چون ما انسانیم ، انصاف

[١] سوره قیامت ، آیه ٢ : لا اقسم بالنفس اللوامه »