اسلام و مقتضیات زمان 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٨
مرد بزرگی مثل مرحوم آخوند خراسانی سخت حامی مشروطیت بود و واقعا این مقدار که بنده تحقیق کردهام مرحوم آخوند خراسانی یکی از بزرگان علمای شیعه بوده است و میشود گفت در دنیای شیعه مدرسی به خوبی مرحوم آخوند نیامده است . حوزه درس هزار و دویست نفری داشته است و شاید سیصد نفر مجتهد مسلم پای درس این مرد مینشسته است و ایشان فوق العاده مرد با ایمان و با تقوائی بوده است . در اینکه این مرد منتهای حسن نیت را داشته است شکی نیست . حالا اگر کسی گفت من با مشروطیت مخالفم معنایش این نیست که العیاذبالله مرحوم آخوند را تخطئه میکند . از آن طرف در رأس مخالفین یک فقیه بسیار بزرگی بوده است مثل مرحوم آقا سیدکاظم یزدی که در فقاهت کم نظیر بوده است . اگر کسی با استبداد مخالف و طرفدار مشروطیت باشد ، معنایش این نیست که مرحوم یزدی را تخطئه میکند . شاید مرحوم یزدی که مخالف با مشروطیت بود میدانست که دستهای خارجی دخالت دارد و بعد هم چنین و چنان میشود . بنابراین بحث تصویب یا تخطئه علمای بزرگ نیست ، چون موضوع یک جهت ندارد . اگر موضوع مشروطیت و استبداد یک مسأله علمی بود ، یک حرفی بود . مسألهای بوده که عوامل زیادی در آن دخالت داشته است . ما از اینکه کدام دست سیاست چه دخالتی داشته است صرف نظر میکنیم و با مخالف و موافق کاری نداریم . قرائن هم نشان میدهد کسانی که مخالف با مشروطیت بودند میگفتند این مشروطیت که میخواهد بیاید غیر از آن مشروطیتی است که دارند صحبتش را میکنند ، مشروطه مشروعه به اصطلاح