پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٥٨ - شرح و تفسير احاديث ناسخ و منسوخ

كرد كه به يكديگر دشنام مى‌دادند يكى به ديگرى گفت: قبّح اللّه وجهك و وجه من يشبهك؛ خداوند صورت تو و صورت هركس را شبيه توست سياه كند. پيامبر فرمود: يا عبد اللّه لا تقل هذا لأخيك فإنّ اللّه عزّ و جلّ خلق آدم على صورته؛ اى بنده خدا اين سخن را به برادرت مگو، زيرا خداوند آدم را هم شبيه او آفريد (در واقع تو به همه انسانها از آدم گرفته تا آخر دشنام مى‌دهى). [١]

*** آنگاه امام عليه السّلام درباره گروه سوم از راويان اخبار، مى‌فرمايد: «سوم كسى است كه حديثى از پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله شنيده كه در آن به چيزى امر فرموده، سپس (در حديث ديگرى) از آن نهى كرده در حالى كه آن شنونده از اين باخبر نبوده (كه حكم اوّل نسخ شده و حكم ناسخ جاى آن را گرفته است) يا از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله نهى درباره چيزى شنيده است كه بعدا به آن امر فرموده، در حالى كه اين شخص (از حكم دوم) آگاه نشده است. به اين ترتيب در حقيقت اين شخص منسوخ را فرا گرفته و حفظ كرده؛ ولى ناسخ را حفظ نكرده است»؛ (و رجل ثالث، سمع من رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله شيئا يأمر به، ثمّ إنّه نهى عنه، و هو لا يعلم، أو سمعه ينهى عن شي‌ء، ثمّ أمر به و هو لا يعلم، فحفظ المنسوخ، و لم يحفظ النّاسخ).

مسئله نسخ از مسائل مسلّم اسلامى است كه به طور محدود در احكامى در اصل نزول قرآن صورت گرفته است؛ يعنى در آغاز، حكمى براى زمان محدودى نازل شده سپس اين حكم برداشته شده و حكم لازم و پايدار به جاى آن نشسته است؛ مثلا مسلمانان در آغاز ظهور اسلام مأمور بودند به سوى بيت المقدس نماز گزارند اين امر در دوران اقامت پيامبر در مكّه و كمى بعد در مدينه نيز ادامه داشت. اين حكم- شايد به اين دليل كه كعبه در آن زمان به بتكده‌اى تبديل شده بود- هنگامى كه پيغمبر اكرم پايه‌هاى توحيد را محكم ساخت نسخ شد و همه‌

---

[١]. عيون اخبار الرضا، ج ٢، ص ١١٠؛ بحار الانوار، ج ٤، ص ١١.