پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٥٧ - شرح و تفسير احاديث ناسخ و منسوخ

هنگامى كه اين حديث به ابن عباس رسيد گفت عبد اللّه عمر در نقل حديث خطا كرده قضيه اين است كه پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله از كنار قبر يك يهودى مى‌گذشت فرمود: «إنّ أهله ليبكون عليه و هو يعذّب؛ خانواده او براى او گريه مى‌كنند در حالى كه او در عذاب است». [١]

لذا در علم درايه يكى از شرايط قبول حديث را ضابط بودن راوى شمرده‌اند كه بايد هوشيار باشد، مطلب را خوب بگيرد و خوب منتقل كند.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه نقل به معنا را بسيارى از بزرگان علما مجاز شمرده‌اند؛ يعنى راوى مجبور نيست عين الفاظ را منتقل كند، بلكه مى‌تواند محتواى الفاظ را در قالب ديگرى بريزد و نقل كند و مى‌دانيم نقل به كلام كار ساده‌اى نيست و گاه راوى در نقل به معنا گرفتار خطا مى‌شود.

سپس در ادامه سخن مى‌فرمايد: «اگر مسلمانان مى‌دانستند او در مورد آن حديث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمى‌پذيرفتند و اگر خود او نيز مى‌دانست چنين است آن را رها مى‌كرد»؛ (فلو علم المسلمون أنّه و هم فيه لم يقبلوه منه، و لو علم هو أنّه كذلك لرفضه!).

بنابراين راوى در اينگونه موارد سوء نيّتى نداشته، هرچند كار او نادرست بوده و ممكن است ناخواسته سبب گمراهى گروهى گردد.

بسيارى از چنين اشتباهاتى به سبب آن است كه راوى صدر و ذيل روايت را نقل نمى‌كند و مفهوم جمله به واسطه آن دگرگون مى‌شود؛ مثلا در حديثى از امام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام مى‌خوانيم: كسى در محضرش عرض كرد مردم روايتى به اين مضمون از پيامبر صلّى اللّه عليه و اله نقل مى‌كنند: «إنّ اللّه خلق آدم على صورته؛ خداوند آدم را به شكل خودش آفريد». امام فرمود: خداوند آنها را بكشد آغاز حديث را حذف كرده‌اند اصل حديث چنين است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله از كنار دو نفر عبور

[١]. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج ١١، ص ٤٧.