پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٩١ - شرح و تفسير عاقل كيست؟
در حديث ديگرى در همان كتاب از آن حضرت مىخوانيم:
«النُّفُوسُ طَلِقَةٌ لكِنْ أيْدِى الْعُقُولِ تَمْسِكُ أعْنَتَها عَنِ النُّحُوسِ
؛ نفوس آدميان آزاد است؛ ولى دستهاى عقل زمام آن را گرفته و از چموشى و سركشى باز مىدارد». [١]
نيز در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است:
«إنَّمَا الْعَقْلُ التَّجَنُّبُ مِنَ الْإثْمِ وَالنَّظَرِ فِي الْعَواقِبِ وَالْأخْذِ بِالْحَزْمِ
؛ عقل تنها پرهيز از گناه و نگاه كردن در عواقب امور و رعايت احتياط در كارهاست». [٢]
جالب اينكه امام عليه السلام در كلام حكيمانه ٤٣٧ عدالت را نيز به چيزى شبيه آنچه در بالا درباره عقل فرمود وصف كرده است، مىفرمايد:
«الْعَدْلُ يَضَعُ الْأمُورَ مَواضِعَهَا
؛ عدل هر چيزى را در جايگاه خود قرار مىدهد». و به يقين هر عاقلى عادل است و هر عادلى بايد عاقل باشد.
در عهدنامه مالك اشتر نيز آمده است كه امام عليه السلام به او دستور مىدهد
«فَضَعْ كُلَّ أمْرٍ مَوْضِعَهُ وَأوْقِعْ كُلَّ أمْرٍ مَوْقِعَهُ
؛ هر چيز را در جايگاه خود قرار ده و هر امرى را در محل مناسب آن». [٣] و اين هم امر به عدالت است و هم رعايت عقل و تدبير.
ابن ابىالحديد در اينجا ضربالمثلى نقل مىكند كه به پندار خودش شبيه كلام امام عليه السلام است در اين جهت كه از بيان مطلبى، مطلب ديگرى فهميده مىشود ولى ضربالمثل گفته شده بسيار نامناسب نسبت به گفتار حكيمانه امام عليه السلام است. [٤]
[١]. غررالحكم، ح ٢٠٤٨.
[٢]. همان، ح ٣٨٨٧.
[٣]. نهجالبلاغه، نامه ٥٣.
[٤]. شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحديد، ج ١٩، ص ٦٧.