پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٩٠ - شرح و تفسير عاقل كيست؟
مطالب در جاى خود و نتيجهگيرى پايانى سخن نيز در جاى خود باشد.
اگر عبادتى انجام مىدهد، اجزا و شرايط و واجبات و مستحبات آن را هر كدام در جاى خود به جا مىآورد. اگر طبيب است و مىخواهد بيمارى را درمان كند مراحل مختلف درمان را دقيقا در نظر مىگيرد و هر دارو و درمانى را در جاى خود قرار مىدهد و اگر مىخواهد اموال زكات و بيت المال را تقسيم كند نياز افراد و گروهها را در نظر مىگيرد و به هر كدام به اندازه نيازش مىپردازد.
حتى اگر مىخواهد مجازات كند، مجازات نيز درجات و مراحلى دارد. او هر مرحله را در جايگاه خود قرار مىدهد تا نتيجه مطلوب عائد شود.
آرى عاقل مىانديشد و اندازهگيرى مىكند و تدبير مىنمايد و نظم هر كار را رعايت مىكند. تعبير به «رُشد» در قرآن مجيد در مورد دادن اموال يتيمان به آنان نيز مىتواند اشارهاى به همين معنا باشد؛ يعنى يتيم به مرحلهاى برسد كه بتواند در مسائل مالى هرچيز را در جايگاه مناسب انجام دهد.
به عكس جاهل، كه هيچ يك از اين امور را رعايت نمىكند؛ در جايى كه بايد نرمش انجام دهد شدت عمل به كار مىگيرد و به عكس در جاى شدت عمل نرمش، افراد را در جايگاه خود قرار نمىدهد، حقوق را متناسب تقسيم نمىكند، واجبات و مستحبات شرع را به طور صحيح در جايگاه اصلى قرار نمىدهد و همين امر باعث شكست او در همه زمينههاست.
روايات ديگرى در زمينه توصيف عقل يا عاقل از معصومان عليهم السلام نقل شده كه با آنچه در اين كلام نورانى آمده هماهنگ است؛ از جمله در حديثى از امام اميرمؤمنان عليه السلام مىخوانيم:
«الْعَقْلُ أنَّكَ تَقْتَصِدُ فَلا تَسْرِفَ وَتَعِدَ فَلا تُخْلِفَ وَإذا غَضِبْتَ حَلِمْتَ
؛ عقل آن است كه ميانهروى را انتخاب كنى و اسراف ننمايى و هرگاه وعده مىدهى تخلف ننمايى و به هنگام غضب، حلم كنى». [١]
[١]. غررالحكم، ح ٢١٣٠.